SARS Vir�s� y�ksek risk kategorisindedir. Kas�m 2002 de g�ney �in�de yakla��k bir g�n i�inde 8000 ki�iye bula�t� ve 800 ki�inin �l�m�ne neden oldu. �lk bulgular insanlar�n bir birine bula�t�rd���n� g�stermektedir. Sars etki etti�i h�crede 6�8 saat i�inde yay�lmaktad�r B�y�k mutasyon yetene�i vard�r. Bu nedenle �in�de h�zla yay�lmas�n�n �n�ne ge�mek i�in kamu g�revlileri s�k� kontroller uygulamaktad�r. Bu �nlemler Sars��n yay�lmamas� i�inde uygulanm��t�r. Nerdeyse t�m �in�de bir karantina uygulanm��t�r.
1918 y�l�nda �spanyol gribi salg�n�nda 8 milyon ki�i �spanyada hayat�n� kaybetmi�tir.1 seneden daha bir k�sa s�rede 50 veya 100 milyon insan�n �ld��� d���n�l�yor.1918 y�l� �spanyol gribinin genetik materyalleri Alaska�da yap�lan kaz�da bu hastal�ktan �len kurbanlardan elde edilmi�tir. Yap�lan �al��malardan sonra bu vir�s�n DNA s� elde edilmi�tir.
Bu vir�s�n ku� gribinden d�n��t��� d���n�l�yor.
Bilim adamlar� yapt��� �al��malarda nas�l vir�s�n yay�ld���n� tespit etmektir. Bu nedenle �zellikle Afrika�dan gelip Avrupa�ya g��en ku�lar aras�nda ara�t�rma yap�lmaktad�r. Bu ara�t�rmalarda vir�slerin hayvanlar aras�nda yay�l�rken mutasyon u�ramaktad�r. En b�y�k korku Vir�slerin hayvanlardan insanlara bula�mas�d�r. �i�ek hastal��� Hindistan�da ilahi bir hastal�k g�r�lmekteyken �in�de a��lama yap�larak ba����kl�k kazanm��lar. Afrika�da ebola, Niha vir�s� Malezya�da, mimi vir�s� �ngiltere g�r�len vir�slerdir.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-)K�resel sald�r�y� durdurmak i�in vir�slerle sava�mak yeterli mi?
2-)Vir�tik hastal�klara yakalanan bireyleri karantina alt�na almak bula�ma riskini ne kadar azalt�r?
3-)Vir�tik hastal�klar�n ��k�� noktas� ne olabilir?
4-Neden Hayvanlardan insanlara bula�an vir�slerden daha �ok korkulur?
5-Sars vir�s�nden korunmak m�mk�n m�d�r?
?
����������� Genetik
ve E�itim Tercihlere Dayal� Bilimsel Dahi Olu�turmak K�smen Olas� 60 dk
D�hilik, gizemli bir yetenektir. D�hilik sonradan m� ��renilir yoksa do�u�tan m� edinilir? Bir �ocu�u 6 ya��na kadar dahi yapabilirsiniz. Justin Chapman, 7 ya��ndayd� ve ya��tlar�yla ayn� �zelliklere sahipti bir �zellik hari�. Normal IQ seviyesi 100 d�r ve 160 da kal�r. Justin�e 2 ya��ndayken test yap�l�nca IQ seviyesinin 160 oldu�u ortaya ��kt�. Daha 2 ya��ndayken sesli okuyabilen ve 3 ya��ndayken �alg� aleti �alabilen Justin annesini endi�elendirmeye ba�lad�. Annesi onu okula yazd�rmak istedi fakat okul onu bu �zelli�inden dolay� kabul etmedi. Bunun �zerine annesi onu �niversiteye kaydetti. B�ylece Justin 7 ya��nda Rochester �niversitesine giden bir�ok �nemli �al��mas� olan konferanslar veren �nl� bir �ocuk oldu. IQ seviyesi 298� e y�kselen Justin 12 dil ��renmi�ti. �nsanlar onun zek�s�na inan�p inanmamakta zorland�. Ancak Justin'in bu m�thi� dehas�na ra�men bir sorunu vard� insanlar ona direk bir soru y�nelttiklerin de soruyu anlay�p cevap vermekte ve kelimeleri ay�rt etmekte zorlan�yordu. Bu durum insanlar� ku�kuland�rmaya ba�lad� ve Justin'in zek�s� �zerinde hile yap�ld���n� d���n�yorlard�. Bazen 7 ya��nda bir �ocuk gibi davran�p annesinin ete�inden ayr�lmayan ya��tlar� gibi hareket eden Justin ayn� zamanda D�nya Bar���, kad�n-erkek ili�kileri gibi �nemli konularda �al��malar y�r�t�yordu. Kendi web sitesini haz�rlad�, 2 kitap yazd� ve gazetede ona ait bir k��e vard�. Justin'in zek�s� �evresel sorunlara m� yoksa kal�tsal �zelliklere mi ba�l�yd�?
Zek�y� etkileyen bir�ok gen vard�r. E�er zek� kal�t�msalsa bunun i�in do�ru anne-babay� se�mek gerekir. New York'ta Rem ailesi Nobel Sperm Bankas�' na ba�vurur. Burada zek� seviyesi y�ksek don�rlerin ba���lad��� spermleri kullanarak �ocuk sahibi olurlar. Buran�n kurucusu olan Dr. Graham'�n amac� sa�l�kl�, yetenekli ve �st�n zek�ya sahip nesiller yaratmakt�r. Aile 3 �ocuk sahibi oldu. �lk �ocuk olan Lindra'ya hayat veren sperm, �ok zeki bir bilim adam�na aitti. Lindra, m�zikal yetene�e sahipti ve iyi piyano �al�yordu. Daha sonra Courtney do�du; ona hayat veren sperm ise Olimpiyat oyunlar�nda alt�n madalyalar kazanan bir atlete aitti. O da ablas� gibi m�zikal yetene�e sahipti ayn� zamanda da iyi bale yap�yordu. Daha sonra 3. �ocuk olan Logan, Courtney'le ayn� don�rden olan spermle d�nyaya geldi. Erkekti ve bir sorunu vard�. Logan bir otistikti, konu�am�yordu. Sadece baz� motor becerilere sahipti. Bu olaydan sonra Graham'�n sperm bankas� kapat�ld�. G�n�m�zde hala bu �zelliklere sahip bankalar var. Zeki anne-baba zeki �ocuklar d�nyaya getirebilir. Ama bu garanti de�ildir. Genetik bilimi bir �e�it piyangodur.
Bilim adamlar� bebek zek�s�na katk�da bulunacak e�itici oyuncaklar �neriyorlar. Bilim adamlar�na g�re bir �ocuk 6 ya��na gelinceye kadar bir�ok bilgiyle donat�labilir; hatta ondan bir dahi yap�labilir. Bir �ocuk 3 ya��na kadar geri kalan hayat�nda ��renece�inden daha fazla �ey ��renir. Ba�lang��ta, h�cre y���n� olan bebekler yava� yava� h�crelerin belirli �ekillerde �l�mleri sonucunda �ekil al�rlar. Bebeklerde beyin h�creleri belli bir s�re sonra say�ca azal�r. Bilim adamlar� bunlar� nas�l kurtarabilecekleri �zerine �al��malar yapt�lar. �evresel fakt�rler cenin �zerinde etkilidir. Bunu fareler �zerinde yap�lan deneylerden anlayan bilim adamlar� akrobatik farelerin miskin farelere g�re beyinlerini daha fazla kullanabildiklerini g�rd�ler.
Sofia bira ba�ka dahi �ocuk hen�z 13 ya��ndayken Oxford'a ��retmen olarak girdi. Matematik dehas�yd�. Babas� taraf�ndan evde e�itildi. Sadece matematik, tenis ve �e�itli sporlar yaparak b�y�d�. Bu bedensel ve zihinsel egzersizin beyin �zerindeki etkisine iyi bir �rnekti. K�sa zamanda �n kazanan Sofia bilinmeyen bir sebeple bir g�n her �eyi b�rakt� evi ve okulu terketti. Babas� taraf�ndan zorla e�itildi�ini iddia etti.
13 ya��nda olan ba�ka bir �ocuk olan Cloi'nin hik�yesi daha farkl�. Hen�z 27 ayl�kken keman �alarak insanlar�n dikkatini �ekti. En iyi m�zik okuluna kabul edilen Cloi m�zikal konuda �ok ba�ar�l� ve k���k ya��na ra�men konserler veriyor. Bilim adamlar�na g�re genetik m�zikal yetenek �zerinde rol oynuyor. Cloi'nin ailesinde m�zikle ilgilenen �ok ki�i vard�.
12 ya��ndaki Adam ise ailede m�zik yetene�i olan kimsenin olmamas�na ra�men blog fl�t �almay� kendi imk�nlar�yla ��reniyor ve �st�n bir yetene�e sahip oldu�unu ��retmenlerine g�steriyor.
Beynini bir hesap makinesi gibi kullanan gen� adam ise bunu �ok isteyerek ba�ard���n� s�yl�yor. K���kken matematik dersinde �ok k�t� olan birinin bunu ba�armas� �ok �nemlidir. Beynini 7�8 y�l boyunca g�nde 6�8 saat aras� e�iterek ba�ard���n� ve bunu iste�e ba�l� bir �ey oldu�unu s�yl�yor.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Bir dahi yaratabilir miyiz?
2-Dahi olu�turmak i�in do�u�tan gelen yetenekler mi yoksa �evre mi daha etkili olur?
3-Fareler �zerinde yap�lan zihinsel egzersiz deneyleri insanlar �zerinde de etki g�sterebilir mi?
4-Beyin taramas� sonucunda matematik sorusunda beynin hangi b�l�m�n�n �al��t���n� g�rm��ler?
5-Beynimizi nas�l ke�fedebiliriz?
6-S�n�rs�z yarat�c�l�k hayat�m�z� nas�l etkileyecek?
�������������� ���������������������������������Y�lan Fobi Tedavisi
13 dk
Y�lan� izleyen ki�i korkuyor olabilir ama ka�m�yor. Mant�ks�z panik yerine d��man�na sayg� alm�� bir durumda. �u anda hi�bir yere ka�m�yor. Bu bile onun i�in �ok fazla. Bunun i�in �ok yol kat etti�ini d���n�yor. Pani�e kap�lmad��� i�in ��krediyor. Bu isteyebilece�inden �ok daha fazlas�yd�. Sonunda o ve y�lan g�venli bir uzakl�kta duruyor. Sonra ikisi de kendi yoluna bak�p hareket ediyor. Y�lan kendi yoluna bak�p hareket ediyor. �ok �rpertici bir �ekilde gidiyor. Kumun �zerinde dalga hareketi yaparak yoluna devam ediyor. Do�al ya�am korkulara ilham veren hayvanlarla doludur. Y�lanlar hayvanlar�n en b�y�k kokular�ndan olan bir hayvand�r. Ama bilgi ve iradeyle en k�t� k�buslar bile yenilebilir. Bu filmle en b�y�k korkular bile iradeyle yenilebilir. Korku ve kayg� zaman zaman birbirine kar��t�r�lan kavramlard�r. Bunlar�n d���nda da fobiler var. Korku; d��ar�dan gelen tehlikeye kar�� duydu�umuz duygusal tepkidir. Fobi de bir �e�it korkudur. Normalde korkulmayacak belli durum ve nesnelere kar�� ortaya ��kan korkuya fobi diyoruz. Asl�nda korkumuzun olay ya da nesneyle orant�l� olmad���n� biliriz. Anlams�zl���na, gereksizli�ine de inan�r�z. Ama korkumuzla ba� edemez. Korktu�umuz durumla kar��la��nca, kar��la�ma olas�l��� olunca uzakla�maya �al���r�z.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1- Fobi nedir?
2-Korkman�n temeli psikolojik olabilir mi?
3-Y�lan fobisine kar�� nas�l bir tedavi uygulanabilir?
4-Korku ve kayg� aras�ndaki fark nedir?
5- Hayvanlardan korkman�n alternatifi ne olabilir?
��������������� �����������������������Tasarlanm�� Ger�ek Bebekler Legal mi 60dk
�ocuklar� hasta olan bir �ift, �ocuklar�n�n hayat�n� kurtarmak i�in yeni bir bebek sahibi olmak isterler ve tarihe ge�erler. Bu olay tanr�yla oyun oynan�yor tart��malar�n� yaratt�. Bilimsel a��dan etik mi? sorular� sorulmaya ba�land�. Lyan ve Step han��n �ocuklar�nda hiper IGM ad�nda milyonda bir g�r�len genetik hastal�k vard�. Bu hastal�kla k���k �ocu�un uzun y�llar ya�ama �ans� yoktu. Bu hastal�k ba����kl�k sisteminde �nemli sorunlar yarat�yordu. Hastal�k d�zenli kan ba����yla tedavi edilebilirdi. Anne- baba yeni bebeklerinin uygun kan ve dokuya sahip olmas�n� istiyordu b�ylece bebek abisinin hayat�n� kurtarabilecekti. Ele�tirmenler buna "Yedek Par�a" ad�n� verdiler. Lyan ve Step han zor bir s�re�ten ge�iyorlard� b�t�n ele�tirilere ra�men kararlar�n� verdiler ve Avustralya -Sydney' e gittiler ve bu t�r ara�t�rmalar yapan bir ara�t�rma merkezine gittiler. �stekleri hemen dikkate al�nd�. Burada anneden yumurtal�k al�n�yor temizlenip say�l�yor; baban�n spermleriyle d�lleniyor. Embriyo say�s�n�n y�ksek olmas� daha fazla �ans demek fakat bunun da bir garantisi yok. L yan'�n 1. denemesi olumsuz sonu�lan�yor. 2. denemesinde Lyan'�n yumurtalar� yine d�lleniyor. Hepsinin i�inden Stephan��n spermleri rast gele se�iliyor. Cam bir pipete konuyor ve Lyan'�n yumurtalar�ndan birine enjekte ediliyor.
Daha sonra kimyasal reaksiyon ba�l�yor ve birka� g�n i�inde embriyo olu�uyor. �stenilen �zelliklere sahip olup olmayaca��n� g�rmek i�in beklemek gerekiyor. Bu arada insanlar tart��malarda ikiye ayr�l�r. Ayn� �eyi kendileri i�inde isteyenler ve bunu �ok sa�ma bulanlar. Bilim adamlar� embriyolar olu�tuktan sonra sa�l�kl� olanlar� biyopsi yaparak ay�rabileceklerdi. Bu bilim ad�na b�y�k bir geli�meydi. Tasarlanan bebe�in abisiyle ayn� hastal��� ta��mamas� ve kan uyumunun olmas� gerekiyordu. �nsanlar embriyo se�imini cinsiyet se�imi i�in kullanmak isteyince tart��malar daha da alevlendi. Nihayet zaman� geldi ve embriyolara biyopsi sonucu a��kland�. Uyan embriyoda da hastal�k oldu�u belirlendi. Embriyolardan hi�biri bebe�in ihtiyac�n� kar��layamad�. 3. deneme sonunda uygun embriyo bulundu ve 9 ay sonra Thomas d�nyaya geldi. �nsanlar bunun etik olup olmad���n� �ok tart��t�lar. G�n�m�zde en b�y�k k�t�l�kler h�k�met taraf�ndan bize yap�ld�. B�y�k sosyal faydalar i�in insanlar kullan�ld�. Naziler zaman�nda bunu yapmaya �al��m��lar. Sa�l�kl� sorunsuz ve m�kemmel bir toplum yaratma �abas�na girmi�ler. Amerika' da dahi bu t�r fikirlerin ortaya ��kt��� biliniyor. Genetik ve fiziki a��dan iyi gen�ler birbirleriyle e�le�tirmek i�in y�reklendiriliyorlard�. Ayn� zamanda zihinsel engelli insanlar�n da uzak tutulmas� i�in �al��malar yap�ld���n� biliyoruz.
Baz� insanlara g�re ise PGD yani soya �ekilme �z�rl�ler i�in kullan�lmal�yd�. Bunu isteyen �iftlere kar���lmamal�yd�. Fakat �ok pahal� bir y�ntem oldu�u i�in sadece zenginler kullanabilecek bu defa �z�rl�ler fakir tabakadan insanlar olacakt�. Sosyal a��dan sorun yaratacak ve dengeleri bozacakt�.
Bu bulu�a g�re gelecek nesiller se�imlerine g�re �ocuk sahibi olabilecekler. Genetikte buna iyile�tirme deniyor. Bu kadar anlaml� bir �ekilde kendimizi de�i�tirme g�c�m�z hi� olmad�. �n a��lama yoluyla istedi�imiz �zellikte ve sa�l�kta �ocuklar�m�z olacak. Zek� ve spor kabiliyeti olan �ocuklar en �ok istenen �ocuklar. Bu, t�bbi teknoloji a��s�ndan art�k m�mk�n fakat etik a��dan �ok tart��mal� ve sorunlara a��k bir konudur.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-PGD �z�rl� �ocuklar i�in kullan�labilir mi?
2-Nazilerin �st�n �rk yaratma konusundaki giri�imleri ne olabilir?
3-Yedek par�a bebek uygulanmas�n� istemeyen �lkeler hangileri olabilir?
4-Yedek par�a nedir?
5-Hayat kurtarmak ad�na ba�ka bir bebe�i kullanmak etik midir?
������������������ Do�al
Kavimlerin Dna Dizilerinin Evrimsel �ncelemeye
Al�nmas� 38' 67 dk
DNA dizileri tek baslar�na yararl� de�ildir. Onlar� d�nyan�n ba�ka b�lgeleri ile al�nan dizilerle kars�la�t�rmal�y�z. Yani bu dizilerin bir k�sm�n� duvara yerle�tirebilmek i�in en geni� yeri bulmak gereklidir. Afrika halklar� var, Asya halklar�, Okyanus halklar� yeni Gine da� halklar� DNA dizilerinin b�y�k aile a�a�lar�n� olu�turdu�unu g�rmeye ba�lad�k. Diziler aras�ndaki ili�kiler belirdik�e e�siz bir toplumun hik�yesi ortaya ��km��t�r. B�t�n bu a�a�lara g�re Andamar halk� Afrika�dan g�� eden ilk gruplara aitti. �lk izlenim buydu olduk�a heyecanl�yd�. Afrikal�lara �ok yak�nd� ve yine �ok eski bir toplum olan yeni Gine da� halklar�ndan fazla uzak de�illerdi. Sonu�lar Afrika�da b�y�k insan g��� ya�and���n� dair genel fikri niteler durumdayd�. G�n�m�zde Asya�n�n baz� b�lgelerinde bu ilk g���n cilal� ta� devri �ncesi kar�n �ncesi insanlar� temsilcilerine rastlan�r. Andamara halk� da bu insanlardand�r. Eriga Andamara halk� sadece Afrikal� piglilere benzemedi�ini ve bug�n�n Afrikal�lar�na genetik olarak �ok yak�n oldu�unu g�r�yoruz. Ama adalara yerle�mek i�in Afrika�dan ne zaman ayr�lm��lard�r. Bunu ��renebilmenin tek yolu dillerinin incelenmesi olarak fark edildi. Akdamarl�lar�n dilleri b�t�n di�er dillerden farkl�d�r. Nig�l�s bir yerin di�er dillerden ili�kilerini izleyip farkl�l�klar�n� olu�tu�u noktalar� tespit ederek dilin ne kadar ayr� oldu�unu belirleyebilir. Ve dilin tecrit olarak geli�ti�i s�re ile bize kesin olarak s�yleyebilir. Andamar ailesi tamamen ayr� ve bildi�imiz kadar�yla Andamar adalar� d���ndaki hi� bir yerde bir ba�lant�s� yoktur. Nig�l�s dillerinden kabilelerin insanlardan ne kadar uzak oldu�unu anlayabiliyoruz. Dil bilgisi yap�lar�na bakarsak Andamar dilleri eski d�nyada yani Avrasya�da ve Afrika da konu�ulan dillerden �ok farkl�. Buda bizi olduk�a uzun s�redir di�er insanlardan uzak olduklar� varsay�mlar�na ula�t�rabilir. Bu halk�n �ok eski tarihlerdeki g�ney do�u Asya�dan kalm�� olma ihtimalleri �ok y�ksek. Belki de �nceki d�neme ait olabilirler. Modern insan Asya�ya 60 y�l ile 100bin y�l �nce geldi. Ada halklar� insan�n Asya�ya ilk yerle�ti�i d�nemlerden kalm�� olabilir. Yani ta� devrinin soyundan gelmi� olabilirler. Bu �ok �a��rt�c� bir fikirdi. �zellikle ilgi �ekici ��nk� ge�mi�imiz b�t�n insanl���n ge�mi�i hakk�nda b�y�leyici ve zengin bir bilgi kayna�� olabilirlerdi. Erica�n�n bulgular�n� tespit etmek �zere t�m DNA bilgilerine ihtiyac� var bilim adamlar� ile �al��an Erica kabileleri kendi ziyaret edip DNA toplamaya karar verdi. Kolay olmayaca��n� biliyordu. Hindistan�a iki saatlik u�u� mesafesindeki Pler liman� adalar�n ba�kentidir. �ehirde g�venlik s�k�d�r. Kabiya b�lgeleri polisin s�k�y�netimi alt�ndad�r ve giri� i�in �zel durumlar gerekir. Hindistan da gelen yar�m milyon g��men burada yasar. Elica�n�n bekledi�i bu de�ildi. Elica ��burada olmak ger�ekten b�y�leyici bir �ey ilk olarak sadece Andamara halk�n�n g�ky�z�n�n ve a�a�lar�n�n s�cakl���n� hissediyorum. Onlar�n ya�ad��� ko�ullar� g�r�yorum ama ayn� zamanda ger�ekle�mekte olan de�i�ikliklerden �a�k�na d�nd�m��.Yeni geli�melerin yay�ld��� geni� alan i�inde Andamara ada halk�n� bir zamanlar ya�ad��� cennetten pek iz yok. Ve yeni yerle�imcilerin varl��� her gecen g�n adan�n s�n�rlar�n� da geni�letiyor. Erica �a�k�nl�kla inceledi�i halk�n b�y�k bir h�zla yok oldu�unu fark ediyor. �lk olarak ana karadan gelen son bir y�l boyunca i�birli�i yapt��� bir meslekta�� ile bulu�uyor. Doktorla kabilelere k���k bir ke�if gezisi d�zenliyor ve DNA sonu�lar�n� k���k bir havuzda toplamaya haz�rlan�yor. Andamarlar�n t�p �zerine sa�layaca�� fayda �zerine yo�unla�m��. En �ok ilgilendiren �ey bu kabilelerin binlerce y�ld�r di�er insanlardan ayr� ve modern t�p�n hi�bir m�dahalesi olmadan ya��yor olmalar�. Bir�o�umuz kusurlu gen ta��r�z. E�er modern t�p olmasayd� bug�n bizde burada olmazd�k. DNA dizilerinin b�y�k aile a�a�lar� olu�turma �abalar� yap�lmaktad�r. E�siz toplumun izleri s�r�lmektedir. Bu toplum Andamar halk�d�r. G�n�m�zde Hindistan�a ba�l� olarak ya�amaktad�r. �lk g��ler cilal� ta� devri �ncesiydi. Modern d�nyayla tan��malar� 1960�tan sonra olmu�tur.1974�te ilk modern insanlarla diyalog kurmay� kabul etmi�lerdir. Baz� kabilleler 1857 de �ngilizlerle y�z bin y�l �nce sava�m��. Afrika�dan ��kan halklar oldu�unu Andamarlar do�rulamaktad�r. Elica Andamara halk� ile asla kar��la�amayaca��n� d���n�yordu. Ama son dakikada tuhaf bir kar��la�ma ya�and�. Ve sonunda onlar� g�rd�. D�nya g�r��leri �ok farkl�yd�. Y kromozomunun resmini tamamlayabilmek i�in b�t�n erkeklerden �rnek almay� planl�yor. Yapt��� ara�t�rmalarla Andamara halk�n�n sadece Afrika�dan g�� eden bir topluluk olmad���n� Elica anl�yor. Asl�nda hepimizde de Andamara halk�n�n genleri olabilir. Tek fark belki de bizden uzakta ya�amalar�d�r. Onlar�n k�lt�rlerine sahip ��k�lmas� gereklili�ine inanmak gerekir.
.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Afrika�dan d�nyaya ilk g�� ne zaman olmu�tur?
2-Andamar halk� hangi k�tada ya�ar?
3-Andamar ada halk�n�n kusurlu�u ta��mas�n�n modern t�bb�n deste�ine ihtiyac� olamamas�n�n sebebi nedir?
4-Hindistan�da neden kan �rnekleri al�nd�?
5-Andamara halk� �zerine inceleme yapan ilk ki�i kimdir?
��� �Vejeteryan Gelada Maymunlar�n�n
Hayat D�ng�s� ve Di�ilerinin Erkeklere Oy Vermesi 60 dk
Bu da�larda 4200m de ya�ayan canl�lar var. Garip bir yarat�kt�r. Bilimsel olarak 20 y�ld�r kay�p. �lk defa 7 y�l �nce ara�t�rmac�m�z bu da�lara t�rmanm��. Bu da�lar Etiyopya�da bulunan Simien da�lar� buras� Geledalar�n �lkesi. Etiyopya�daki simien da�lar� sivri kayalarla kapl� volkanik da�d�r. Afrika�n�n �at�s� olarak bilinir. Chad�n Hun ter prim ant uzman�d�r. 7 y�ld�r Geleda maymunlar� konusunda ara�t�rma yapmaktad�r. Simson denen Geleda maymunu olan erkek maymun, 8 yeti�kin di�i maymun onu erkekleri olarak se�mi�tir. Di�er erkeklerle bir m�cadele halindedir. Bu m�cadelenin amac� ailesini kapt�rmamakt�r. Sems�n�� bulmak kolay de�il.3000 m y�kseklere ��kmak gerekiyor. Sems�n sekiz di�i ve �ocuklar� ile birlikte d��manlar�ndan korunmak i�in kayalarda yatmaktad�rlar. Bu kayalar yakla��k 500m y�kseklerdedir. Geleda maymunlar� k�sa ve �i�man parmaklara sahiplerdir. Bu y�zden kayal�k alanda rahat�a t�rman�rlar. Kayal�klarda onlarca Geleda ailesi ya�amaktad�r. Geleda yavrular� kayal�klarda �rk�t�c� oyunlar oynamaktad�rlar. Sems�n 8 di�i ve 10 yavru ile ya�amaktad�r. Bu di�ileri elde tutmak i�inde g��l� olmak zorundalar. G�zlem yaparken �ok sessiz hareket edilmelidir. Geleda toplulu�u �ok planl�d�r. Bu toplulu�un temeli ailedir. Bu toplulukta bir birine akraba di�iler vard�r. Bu toplulukta erkekleri se�en di�ilerdir. �ivbaka g�z�n� Simson un ailesinden alamamaktad�r. Geledalar e�elenerek sosyalle�iyor. Di�i Geledalar 18 y�l ya�aya biliyor. Erkekleri yakla��k 14 y�l ya�ar. S�mson 4 y�ld�r ailesini bir arada tutuyor. Geledalar ot yiyen tek maymun t�r�d�r. G��l� parmaklar� ile topra�� e�eleye bilip beslenebiliyorlar. Erkekler g��l� di�lere ve pen�elere sahiptir. Geledalar birbirine benzemektedir. Onlar� ay�rt etmek �ok zordur. D�nyada ka� bin Geleda ya�ad��� net olarak bilinmiyor. Yakla��k 100 bin Geledan�n ya�ad��� tahmin ediliyor. Etiyopya�n�n y�ksek tepelerinde ya��yorlar. 2400�3000 M y�kseklikte ya��yorlar. Ayr�ca bu tepelerde ya�ayan sadece 500 adet kalan da� ke�ileri vard�r.4200 m�de de ya�ayan Geledalar vard�r. Geledalar i�in gelecek pek parlak de�il. Beslene bilecekleri alanlar gittik�e kuruyor. Ya�ad�klar� yerde gece oldu�unda �s� -7 dereceye d���yor. Di�iler �s�nmak i�in birbirine yakla��yor. Ara�t�rmalar s�ras�nda neredeyse Geledalarla bir arada ya�am��t�r. Ailenin lideri bek�rlar� kendinden uzak tutmak i�in g�steri yaparlar. Erkekler di�ilerin g���slerinden �iftle�meye haz�r olduklar�n� anl�yorlar. M�cadeleyi kazanan erkek ailenin yeni erke�i oluyor. Di�er erkek di�iler taraf�ndan aileden kovuluyor. Aileden kovulan erkek yeni bir aile kurmak i�in �aba g�stermemektedir. Ailedeki erkek di�er erkeklerle sava�arak ailenin erke�inin yerine ge�iyor. Art�k onlarla beraber �iftle�irler.
Aileye bakan erkek di�er erkeklerden korumaya �al���r. Di�iler i�in arkalar�na bir grup erkek al�r ya da a�a� dal�na ��karak dalda sallan�r. Di�ilere yakla�anlara kar�� c�karlar. G�steri yapmak i�in iki ya da �� grup olu�tururlar di�iler izliyor mu diye arkaya bakarlar ve emin olurlar. G�steri i�in a�aca ��k�p ba��r�rlar ve sonra gruplar da��l�r. As�l acayip olan Geledalar�n maymunlar �leminde tek ot�ul maymun olmalar�d�r. Ama Geledalar�n farkl� yetenekleri vard�r topra�� kazabiliyor lar bu sayade otu k�k�nden koparabiliyorlar bundan dolay� topra�a istemezler. Sanki yabani otlar� temizlerler. Ot i�in birbirlerine girerler. �ki aile erke�i g�zlerine bakmazlar e�er birbirlerinin g�zlerine bak�yorlarsa bu b�y�k bir sava��n habercisidir. Baz� yaralanmalar di�ilerin ilgisini �eker ve bu �iftle�melerini sa�lar. Bu hayvanlar� birbirinden ay�rmak �ok zordur. Baz�lar�n�n sa� yap�m� �ok abart�l�d�r. Bir Geleda t�ylerini g�steriyor aya�a kalk�yor ve ba��r�yor. Ve kendince kazan�yor bir daha da oynayam�yor. �iftle�me i�g�d�leri inan�lmaz kuvvetlidir gece oldu�unda hava eksi yedi dereceye iner. Di�iler birbirine sar�l�r fakat erkekler birbirlerine bakm�yor bile nedeni t�ylerinin �ok fazla olmas�d�r. Erkeklerin di�ilerin ilgisini �ekmesi i�in iki ya da �� erkek yan�na al�r. B�ylece di�ilerin ilgisini �eker. B�yle durumlarda di�iler �iftle�meye haz�rlard�r etrafta hi� di�i olmad���nda erkekler �ok tembellerdir. Gece ��kt���nde t�ylerinin as�l rengi kaybolur. Gen� gruba kat�lmak isteyenler a�aca ��kmaya �al���rlar baz�lar� dallar� k�r�p yere d��er. �b�rlerinse g�zel bir pozisyonla a�a��ya inerler. Kendini yere d��meden g�steri yapanlar gen� grubuna girerler. Geledalar�n kendisini beslemek i�in g�n boyu ot yemeleri gerekir Geledalar birbirine �ok benziyorlar. Di�iler olmad���nda bek�r erkekler �ok tembel d�nyada yakla��k y�z bin Geleda var. Etiyopyan�n y�ksek tepelerinde ya��yorlar. Da� ke�ileri de bu Etiyopya tepelerinde ya��yor. D�nyada en y�ksek ya�ayan maymunlar bunlar olmal�. Ailedeki erkek di�er erkeklerle sava�arak ailenin erke�inin yerine ge�iyor. Art�k onlarla beraber �iftle�irler.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-B�lgenin kral� olabilmek i�in erkek Geleda nas�l bir davran�� g�sterir?
2-Geledalar ne kadar y�ksekliklerde ya�arlar?
3-Bek�r erkeklerin a�a� dal�na ��karak dallar� sallamalar�n�n sebebi ne olabilir?
4-Geleda erkekleri ka� y�l ya�arlar?
5-Geledalar d�nyan�n neresinde ya�arlar?
������������������������ ��������������������Y�lanlar
ve K�pek Bal�klar�
Engerek y�lan yeti�kin insan� 6 saatte �ld�r�r. Bu zehir mide bulant�s� ve kurban�n konu�amamas�na sebep olur. M�dahale edilmedi�i takdirde kalp yetmezli�i ka��n�lmazd�r. �ok tehlikeli bir y�land�r. Zehir kana kar���nca ki�i nefes alamama ve fel� hali g�sterir. Bu y�lan �ok tehlikelidir. Avustralya�n�n her b�lgesinde bulunur. ��gen �eklinde bir kafa ve �i�man bir g�vdeye sahiptir. �al�l�klar�n aras�nda evlenir, parlak renkli kuyru�unu tuzak olarak kullan�r. Onun yan�na bir ku� y�da kertenkele yakla�t���nda kuyruk dikle�ir. Bir t�rt�l y�da kurt�u�a benzer. Sa��r engerek y�lanlar� 20 salisede sald�r�r. Di�ler d��a d�n�kt�r. Tehlikeli bir durumda ka�mak yerine saklanmay� tercih ediyor. Sadece bir kere sald�r�r. Taipan y�lan� k�tan�n en uzun y�lan�d�r. �ki �e�it Taipan y�lan� var. �llan ve sahil Taipan y�lan� var. Sahil Taipan Avustralya�n�n kuzey ve do�u kesimlerinde �ok say�da vard�r.3 m uzunlu�undad�r. �ince anlam� b�y�k patrondur. Inl�nd �o�unlukla n�fusu az olan b�lgelerde ya�ar. D�nyadaki karasal y�lanlar aras�nda en g��l� y�land�r. Bir toplu i�nesi b�y�kl���ndeki miktarla bin fare �lebilir. �nsanlar� pek fazla sevmezler. Bu y�zden onlarla kar��la�mak istemezler. Kahverengi y�lanlar insanlara yak�n yerlerde ya�arlar ve insanlara en �ok bu y�lanlar zarar verir. Tehlike an�nda s harfini and�r�r. Her yere uyum sa�layarak ya�arlar. B�y�k beyaz k�pek bal��� en b�y�k avc� k�pek bal���d�r.900m derinlikte oldu�u gibi s�� sularda da ya�ayabilirler. Bu canl�lar 6 m den uzun bir uzunlu�a sahiptirler.2200 kilo a��l���na sahiptirler. Deh�et verici bir yarat�kt�r. Burnunun ucundaki lorazini ampul� olarak tabir edilen elektrik alg�lay�c�lar� av�n� bulmas�n� ve ka�mas�n� kolayla�t�r�r. Bu �zellik k�pek bal���n�n av�n�n yerini tespit etmesini sa�lar. Avlar�na a�a��dan yukar�ya do�ru sald�r�r ve av�n� parampar�a eder.400 milyon y�ld�r d�nya �zerinde s�cak denizlerde ya�arlar. �o�u bal�k so�uk anl�d�r. Bulundu�u ortama g�re s�cakl�k g�sterir. Fakat b�y�k beyaz k�pek bal�klar� i�in ge�erli de�il. Onlar�n en so�uk sularda bile v�cut �s�lar� 23�24 t�r. Di�leri ��gen �eklinde ve 100 den fazlad�r. Yabanc� bi�ey g�rd���nde �nce �s�r�r gibi yapar ve tad�na bakar. B�y�k beyaz k�pek bal��� her y�l ortalama bir insan �ld�r�r. Bu k�pek bal��� 12 ya��ndan �nce �reyemedi�i i�in yakalanan �o�u hayvan yavrudur. Hayatta kalma becerileri ve korunma y�ntemleri �e�itlidir.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-B�y�k beyaz k�pek bal��� neden avlar�na yatay olarak sald�r�rlar?
2-Avustralya sular�ndaki yani b�y�k avc� bal���n�n t�r� nedir?
3-K�pek bal�klar� max. Ka� m �de y�zebilirler?
4-B�y�k beyaz bal�klar�na nerde rastlan�r?
5- Y�lan �s�rmas�nda g�r�len belirtiler nelerdir?
�r�mcek, Y�lan, Ku� ve Kedilerin Avlanma D�ng� ve
Stilleri(�ld�rmeye Programlanm�� Hayvanlar)
68 dk
Sinsi katiller do�an�n kurnaz suikast��lar�d�r. Dev ��llerden tropik ormanlara kadar her an tuzak i�indedirler. Onlar �ld�rmeye programlanm��t�r. Bu d�nyada katiller g�r�nmezler. Kurbansa ne oldu�unu anlamadan can verir. Avlanman�n pek �ok y�n� vard�r ama i�lerinden en kolay� avlanmak. Neredeyse t�m �r�mcekler avlanmak i�in ipekten a�lar �rerler. Av� geldi mi hemen zehrini atar. �r�mcek b�ceklerin kendisine yakla�t��� an� bacaklar�nda bulunan iplerdeki titre�imden anlar. Baz� avlar b�ce�in a��z tad�na uymuyor. Dev k�rkaya�� ise �r�mcek a��n� ge� de olsa fark eder ve ayaklar�n� geri geri g�t�r�r. Keseli �r�mcek han�er gibi di�lerini ��kar�r. Yoldan ge�en av� yaralar ve sonsuzlu�a bir bilet daha sat�l�r. D�nyada yakla��k 135.000 tane farkl� t�rde �r�mcek bulunur. �r�mcekler kayalar�n aras�na a� �rer. Hatta baz�lar� suda ya�ar. �r�mcek sudaki titre�imden y�zeydeki b�ce�i fark eder. Kaya kartal� g��l� pen�e ve b��ak gibi gagas� var. Kartal�n gizli silah� keskin g�zleridir. Kartal havalan�r. Av ve avc� aras�ndaki kovalamaca ba�l�yor. Tav�an engebeli arazide iyi ko�uyor. Tav�an�n tek �ans� kartal�n manevralar�n� atlatmak. Ve bu sayede kartal yenik d��ecek tav�ansa kazanacak kanatlar�n�n boyu 2m�ye ula�an kanca gibi gagas�yla kolayl�kla yakla�abilir. Av�n� bulur. Denizde de av vard�r. Bu av bir bal�k yakalar ve u�ar. Av�n� etkisiz hale getirir ve yer. G�r�n�rde hi� av bulunmaz. G�zlerin keskinli�i en uzak yeri g�r�r. �r�mcekler her zaman av�n� uzaktan izler. �r�mcekler kurban�na az� di�leriyle sald�r�r. En k���k k�p�rt�da bile uyan�r. Avustralya�da tuzakl� kap� �r�mce�i kadife keneleri kolayca avlar. �r�mcek bacaklar�nda iplerin titre�imiyle b�ceklerin geldi�ini fark eder. �r�mcek 3 salisede harekete ge�iyor D�nyada 135.000 t�r keseli �r�mcek var. Yiyecek arayan kelebekler bilmeden yeniliyorlar yuvas� ipekten yap�lm�� bir �an �eklindeki hava kabac���d�r. Hava deposu s�ras�nda bo�al�r. �sko�ya�da 100 den fazla bal�k kartal� �ifti ya��yor. Bal�k kartal�n�n ba�� ile kanatlar� ayn� hizada oldu�u i�in rahat avlar. Ayak parmaklar� her �ekle girer. En b�y�k deniz kartal� Norve� da�lar�n�n y�ksek k�s�mlar�nda bulunur. Burada deniz kartal� bir ���nde yar�m kilo bal�k yemeli. Bal�k �remek i�in �sko�ya�ya gider. Sonbaharda ise Afrika ya gelirler.3 ya� grubu bal�k kartal� her y�l ayn� ku�la �iftle�ip ayn� yuvaya geri d�nerler. Yiyecek bulmaya gider ve sonrada bacaklar�ndaki halkalar�yla t�rmanmaya �al���r. Baz� �r�mcekler su �zerinde bal�k yakla��nca di�erlini bal��a ge�irir avlar. �l�mc�l atmaca ba�ka ku�larla beslenen bir ku�tur. Y�rt�c� hayvanlard�r. �ak�rdo�anlar ise atmacadan daha b�y�k ve b�y�k avlar�n� severler. S�z�lme konusunda uzmanlar. D�nyadaki en h�zl� ku�lardan biri alaca do�anlard�r. S�sl� t�yleri var ve av�na y�ksekten dalar. Bir g�vercini 8 km de saptayabilir. H�z�n s�rr� uzun ve sivri kanatlar�d�r. Engerek y�lan� yana do�ru hareket ediyor. Hangi y�lan�n daha h�zl� hareket etti�i tart���lan bir konudur. G�r�ld��� gibi bir piton i�in a�a�lar�n aras�ndan ge�mek sorun de�il. Esnek kaburgalar� sayesinde rahat hareket ederler. Y�lan av�n� yutmadan av k�smen sindirilmeye ba�lar. Yabani kediler yiyecek ararlar. �sko�ya�n�n vah�i k�rlar�nda kedi t�m duyular�n� harekete ge�irerek avlanmaya haz�rlan�r. Keskin g�zler ve hassas kulaklara sahiptir. Av�n�n ka�mas�na asla izin vermez saklanarak av�n� boyundan yakalar. Aslanlar Afrika savanlar�nda ya�arlar. Bufalo yorulunca aslanlar keskin g��l� di�leriyle yerler. Ba�ar�l� olabilmeleri i�in koordinasyon temel bir zorunluluktur..
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Var
1-Kaya kartal� saatte ka� km ile av�n� ayarlayabilir?
2-Kaya kartal� av�n� nas�l avlar?
3-�r�mcek b�ceklerin geldi�ini nas�l anlar?
4-�ak�rdo�anla atmaca aras�ndaki farklar nelerdir?
5-Aslanlar ni�in Afrika savanlar�nda ya�amay� tercih ederler?
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Bal ar�lar�nda ka� adet ar� vard�r?
2-E�ek ar� ne ile beslenir?
3-Ar�lar ka� derce s�cakl��a dayan�r?
4-Ar� topluluklar�n�n birada olmas�n�n sebebi nedir?
5-Kolonide ka� tane h�k�mdar bulunuyor?
6-Amazon kar�ncalar� ni�in k�le toplar?
������� ���������������������ld�rmeye
Programlanm�� Hayvanlar 90 dk
�r�mcek b�ceklerin yakla�t���n� bacaklar�ndaki iplerle alg�lar. Ama sinsi katillerin sava��nda silahlanma hi� durmadan geli�mektedir. Dev k�rkayak �r�mce�in a��n� fark etmeye sahip binlerce ayak geri d�nmeye karar verir. �r�mcek 3 salisede harekete ge�ebiliyor. Bu s�re filmimizin tel karesine d��en bir s�redir.
Ev sahipleri gibi bu pusudakilerde ��plerini at�yor. Korku filmi izler gibiyiz. Toprak yar�l�yor ve kurban �l�m�n pen�esiyle kar��la��yor. Sonsuzlu�a bir bilet daha sat�ld�. Bu hayat�n ta kendisidir. Av�n� bekliyor. Keseli �r�mcekle tan��maya haz�rlan�n. Yerde a�� ile kaplad��� yerde ya�ar. �i�e�in g�r�nt�s�ne s���nan di�i �r�mcek kelebeklerin konmas�n� bekliyor. Yuvas�na �ekilen son �r�mcek bu etlere sa��yor. Sinsi katildir. Yenge� �r�mce�i kamuflaj� kullan�yor. D�nyada yakla��k 135000 tane �r�mcek vard�r. Hi� karaya ��kmad���ndan tatl� sular� seven su y�zeyinin alt�nda bile kuru olmay� ba�ar�r. V�cudu hava kabarc���na hapsolan k�llarla kapl�d�r. �r�mcek b�ylece nefes alabilir. Her �r�mce�in bir evi vard�r. Su �r�mce�i de istisna de�ildir. Havadan hafif i�erikten daha g��l� naylondan daha sa�lam olan benzersiz bir in�aat malzemesi �r�mcek ise otlar�n aras�na bir a� �rmekle ba�lar. �r�mcekler her t�rl� ortama ayak sa�lad�klar�na tan�k olduk. �r�mcek becerikli bir avc�d�r. Y�zeyde ��rp�nan cismi hemen alg�layabilir. ��nk� �ok hassast�r. Baz� hayvanlar avlanmak i�in do�an�n verdi�i kamuflaj� kullan�rlar ve tuzakta kap� �r�mce�i bunlardan biridir. Kadife keneleri kolayca avlar. �r�mcek b�ceklerdeki titre�imden onlar�n geldi�ini anlar ve onlar� avlar. Yenge� �r�mce�i kamuflaj kullan�r. Keseli �r�mcek Avrupa�da a��yla kaplad��� bir delikte ya�ar. Ayr�ca suda ya�ayan �r�mceklerde vard�r. G�ky�z�nde avlanan avc�lar vard�r. �sko�ya da�lar� kaya kartal�na ev sahipli�i yapar. Onun en gizli silaj� keskin g�zleridir. Kar tav�an�yla beslenir. Kaya kartal�n�n tahmini kanat a��kl��� 2m g�r�� a��s� 2 km�dir.
�teden kar tav�an�n� g�r�rler. K�z�l �aylak isimli kartalda �sko�ya�da ya�ar ve ayn� zamanda bal�k le�i de yer. Bal�k kartal� sonbaharda Afrika�ya g�� eder ve ana yurdu �sko�ya�d�r.1920�lerde soyunun t�kenme ihtimalinden dolay� koruma alt�na al�nd�. Norve�in kuzey bats�s�nda beyaz kuyruklu deniz kartallar� avlan�r. Deniz kartal� g�nde 600 gr besinle beslenmektedir. Deniz kartal� sadece le�le beslenmezler. Havadan da beslenirler. Alaca do�anlar ise �ok h�zl� ve okullar�ndaki tek ders nas�l katil olunur. Kertenkelelere bak�larak y�lanlar�n evrimi hakk�nda bilgi sahibi olabiliriz. T�slayan kum y�lan� saatte 11 km h�z yapabilir. Y�lanlar �ok iyi kamuflaj yaparlar. �l�mc�l atmaca ba�ka ku�larla beslenen bir ku�tur. Atmaca e�i i�in yemek haz�rlayacak. Ormanlarda ya�ayan katillerden biride �ak�rdo�and�r. Ve nadir g�r�l�rler. S�z�lme konusunda bir uzman diyebiliriz. D�nyadaki en h�zl� hayvanlardan biri alaca do�anlard�r. Av�na y�ksekten sald�r�r. Bir g�vercini 8 km de saptayabilir. H�zl� hassas ve g��l�d�r. �stedi�i hayvan� avlayabilir.
.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Keseli �r�mcekler nerede ya�arlar?
2-Tuzakl� kap� �r�mce�i nerde ya�ar?
3-D�nyada ka� �e�it �r�mcek vard�r?
4-�r�mcekler, b�ceklerin yakla�t���n� nas�l bir �ekilde anlar?
5-Neden kertenkelelerden y�lan evrimi hakk�nda bilgi ediniriz?
������������������������ �����nsan
V�cudundaki �nan�lamaz M�kemmel Sistemler118 dk
�nsan v�cudu elementlerden olu�ur ve v�cuda yerle�mi� y�z binlerce bakteri bulunur. Bir g�nl�k d��sel bir seyahatte insan v�cudunun al��a gelmi� olan derinliklerine dal�yoruz. Bizler ger�ekler y�ld�z zerrinleriyiz. Oksijen karbon ve hidrojen kimyasal satan bir d�kk�nda �ok say�da az para tutacak bir avu� element. Ama bu kimyasallar� bir araya uygun bir yerde 3,8 milyar y�l boyunca terbiye etti�inizde bu d�nyevi molek�l k�ymetli bir hal al�r. Derimizin �s�tma ve so�utma organ� oldu�u da g�r�lmektedir. Melanin deriye renk verir ve say�s� artt�k�a deride koyuluk artar. G�z�n g�rme organ� olarak �al��t���n�, kulaklar�n ise dengenin yan�nda duyma i�ine yarad���n� g�rmekteyiz. D�nyada yasayan 6 milyardan fazla insan doku duvar ve her birimiz yakla��k y�z milyonun mikroskobik birle�imiyiz. T�m bireylerin v�cut yap�s� %99,9 ayn� olsa da hi�birimiz tam olarak ayn� de�iliz. H�creler duyudan kastan kemikten kalpler ve kan� yeniler. Bizi uyand�rmad� i�in hepsinin birle�mesi gerekiyor. Hepsinin y�zeyinde kriter bir manto bizi i�erden d�nyaya geri kalan�nda d��ar�da tutar. Bu bizim z�rh�m�z� radyat�r�m�z� ac�ya ��karan ve sevke giri� noktam�zd�r. Bu v�cudumuzun en uzun organ�d�r. G�r�nt�s� yak�ndan bak�nca �ok farkl� g�z�k�yor. 600 kat b�y�t�l�nce derimiz tepeler ve vadilerden t�msek ve delikten olu�an �l� deriden bak�nca bir �ey de�il ve daha yak�ndan bak�nca her santimetre kareye yerle�en y�z binlerce bakteri buluyoruz. Her gecen g�n olu derimiz pul pul d�k�l�yor. Bir saatte en az 600 tane olu deri d�keriz. Her y�l 680 gr bu evrenimizdeki tozu %80�ninden sorumludur. Ama bizi sormaya yetecek kadar derimiz var. Onu soyup a�arak dele bilseydik bazen bir insan�n derisi 1.7metre karelik bir alan� kaplard�. Kal�nl��� metrelerle bile �l��lse de a��rl��� 2.7kg geliyor. Sadece bir ay kadar beklersek yeni bir mantomuz olur. Kilometrelerce uzanan kan damarlar�nda, derinin ba� dokular�n�n kan pompalar. Tab� o de�erli s�n�r u�lar�n� unutmazlar. Ba��m�zdan ayaku�lar�m�za kadar 72 km�lik bir sinir a�� uzan�r. Bunlar�n �o�u derimizde son bulur. Deri ayn� zaman da �s�tma ve so�utma organ�m�zd�r. Her nefes veri�imizde havay� zars�z iki telimizden d��ar� veririz. Havan�n a�z�m�zdan ge�mesinin as�l sebebi solunumdur. Her soluk almada burnumuz ve a�z�m�z yar�m litre hava emer ve g�nde 20.000 kez yapar. Ci�erler yakla�an hava sa� veya sol taraftan bron�lara oradan da bron��uklardan alveollere ge�er. Sigara i�en bir insanda oksijenin yar�s� bile akci�erinden bo�almaz. Burnun koku alma organ� oldu�unu koku i�in 10 milyon h�cre ve her h�crede 1000 resept�r�n oldu�u g�r�lmektedir. Uyand���m�zda kalbimiz 20.000 defa at�p 100 milyar mikroskobik efendisine hayati oksijeni ula�t�r�r. Karbonhidrat, ya�, protein, vitamin ve mineraller yiyeceklerden sa�lan�r. Beslenme asl�nda yiyecek a��zdan ge�meden ba�lar. Her g�n yakla��k yar�m litre t�k�r�k salg�lan�r. Kasl� dilimiz yeme�i mideye aktar�r. Mide yumruktan bile daha k���kken yemek yedikten sonra 20 kat b�y�d��� g�r�l�r. Sonraki birka� saatle midede mide asit suyu salg�lan�r ve proteini par�alar. Yemek yedikten sonra yakla��k 30 saat yedi�imiz yiyecekleri sindiririz. Gerekli mineral ve maddeler kan dola��m�na kat�l�r. K���k ba��rsakta 5 saat boyunca besinler ezilir, b�z�l�r. Kilo almak i�in g�nde 4 Antep f�st��� y�lda 700 gr yapar. Sindirilemeyen her �ey sonunda v�cuttan at�l�r. V�cutta yakla��k 650 kadar kas s�rekli hareket halindedir. Bu iskelet kaslar� g�n devam ederken v�cudumuz ta��r. Tek bir kelime s�ylemek i�in 100 kadar kas hareket eder. Bir �p�c�k s�ras�nda 34 kas hareket ediyor. Y�r�me de ise 200 den fazla iskelet kas� i�lev g�r�r. Kas�n yap�s�na bakt���m�z zaman kas�n aras�ndaki liflerin alt�na bakarsak iki protein g�rm�� oluruz. Bunlar aktin ve miyozindir. Beyin b�t�n v�cudu kontrol eder. N�ronlar d���nme, hissetme, isteme ve hat�rlamay� sa�lar. California �niversitesi beyin �zerine yapt��� ara�t�rmalarla 5 ya��ndan 90 ya��na kadar ki geli�imine orta ya�taki gerilimine bak�labilir. Kad�nlarda ve erkeklerde bak�ld���nda erke�in daha b�y�k ama kad�n�n ek bir y�zeye sahip bir beyni oldu�u g�r�l�r. V�cut a��rl���m�z�n %2 sini olu�tursa da oksijenin %20 sini emer. Beyin 10 sn oksijensiz kal�rsa bilincimizi kaybeder 4 dk da kal�c� hasar g�r�l�r. N�ronlar hasar g�r�nce kendini yenileyemez. Kanserli bir hastay� ameliyat ederken �nce beyindeki konu�ma b�lgeleri tespit edilir ve daha sonra t�m�rl� h�creler al�n�r. Hangi b�lgenin hangi fonksiyonu g�rd���ne bak�l�r.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Tek bir kelimede ka� tane kas�m�z hareket eder?
2-Solunumun kalp i�in as�l i�levi nedir?
3-Her koklamada ka� koku anla��labilir?
4-Ses tellerinin titre�imini sa�layan nedir?
5-Kaslar�n hareket etmesini sa�layan yap� nedir?
��������� Vah�i
Ortamda Hayvanlarla B�y�m�� �nsanlar�n Bilimsel Ger�e�i 57 dk
K�pekler aras�nda b�y�yen k�z �ocu�unu, kangurularla birlikte dola�t��� s�ylenen Avustralya kad�n�. ��pheciler ve insanlar vah�i �ocuklar�n ard�ndaki vah�ili�i a���a ��kartmaya �al��acak. E�er bir bebek ormana b�rak�l�rsa hayatta kalmay� nas�l ba�ar�r. Biz insanlar d�nyaya tamam�yla yard�ma muhta� bir halde geliriz. Nefes al�p a�lamaktan ba�ka bir �ey bilmedi�imiz i�in. B�t�n hayvanlar do�umlar�ndan dakikalar aya�a kalk�p d�nya ile y�zle�irler. Annelerinden beslenmeyi i�g�d�sel olarak bilirler. Bu m�cadelede ve sadece g��l� olan ayakta kal�r. �nsan ve hayvanlar�n ortak y�nleri vard�r. �ylesine bir �ocuk ebeveynlerinden al� koyuyorsa hayatta kalabilir mi? B�yle bir �ey olmaz diyor muyum? Hay�r, m�mk�n olabilir. �yle bir �ey olmu� olabilir. ��imden bir ses bunlar�n baz�lar�n�n ger�ek baz�lar�n�nsa yalan olmad���n� s�yl�yor. Nadiren olsa vah�i �ocuklar�n d�nyan�n d�rt bir yan�nda g�r�l�yor. Ukraynal� k�pek olarak bilinen y�llar boyunca bir k�pek s�r�s� ile birlikte ya�ad�. Bu hik�yeler merak uyand�r�c� ve garip bir �ekilde �ekici. Ama vah�i �ocuklar�n ard�ndaki ger�ekle vah�i insan e�li�inde olmadan kendini yeti�tiren ya da hayvanlar taraf�ndan yeti�tirilen �ocuklar i�in kullan�yoruz. Vah�i �ocuklar feromeni vah�i hayvanlarla aralar�nda iddia edilen etkile�imi inceliyor. �o�u g�rg� tan�klar�n�n g�rd�klerini anlat�yor. Belli ba�l� olduklar�n� d���n�yor. �ocuk anla��labilir hi� dilde konu�muyor. Pi�mi� yemek yemeyi sevmiyor. Ellerinin ve ayaklar�n�n �zerinde duruyor. Bunu s�ylemeyen g�rg� tan�klar�d�r. Bu sebeple gayet uygun bir �ekilde bunlar�n vah�i �ocuklar�n olduklar�n� s�yl�yorlar. Hayvanlar do�umdan sonra aya�a kalkar. Ve beslenme i�g�d�sel olarak �nsan �ocu�u ise d�nyayla tek ba��na y�zle�emez. Ukraynal� k�pek k�z Oksana malaya k�pek s�r�leriyle ya�am�� Ugandada Kimpala b�lgesinin G�neyinde 2 saat uzakl�kta vah�i bir orman bulunuyordu.1991 y�l�nda bir kad�n k�yde eve giderken dallar�n aras�nda bir o�lan �ocu�unun maymunlar gibi dalda durdu�unu g�rm�� ayak parmaklar� k�ll� ve maymunlar taraf�ndan �s�r�lm��t�. Vah�i ortamda b�y�m�� bu �ocuklar�n pi�mi� yemek yemedikleri ve birlikte ya�am�� hayvanlar gibi hareket ettikleri g�r�lm��. Yerel halk Tarzan ad�n� b�rakt�lar. Hayvan sesi ��kar�yordu. Bu �ocu�un ��renme konusunda �ok zorlan�yor. Ancak John ko�maya olan sevgisinden dolay� olimpiyatlara girmi� John asl�nda 4 ya��ndayken �vey annesinden ka�arak maymunlara s���nm��. B�yle hik�yelerin sonradan bir�o�u uydurma olarak ��k�yor. Ayn� �ekilde bir�ok avc� kanguru k�z�n oldu�unu iddia ediliyordu. Ama sonrada rekl�m ama�l� yalan uydurduklar� ortaya ��kt�. Peki ya vah�i �ocuklar�n hik�yesi do�rumuydu. Victor ise bir t�rl� konu�may� ��renemedi. Bu hik�yelerin en me�huru Kuzey Hindistan�da ortaya ��km��t�. Kurt s�r�s�n�n i�inde ya�ayan iki k�z. Bunlar� Misyoner H�ristiyan olarak yeti�tirmek istiyordu. K���k olan Amala �ld�. B�y�k olan kamala ya��yordu ancak �ok yava� geli�iyordu. K�z konu�am�yor hayvan gibi et yiyor ve y�r�yordu. Ve sonunda kamala �ld�. Bilim camias� haberi ald�klar�nda kamala �lm��t�r. Kamala konu�may� bir t�rl� ��renememi�ti.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
2-Ba�ka t�rden bir yavru korunabilir mi?
3-Do�am� yoksa insan m� bireyi yeti�tirir?
4-Vah�i nedir?
5-Do�am� yoksa yeti�tirmek mi daha etkili?
?
�
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Do�an u�arken ka� m ye ��kar?
2-�ahinler Ka� m de nefes alabilirler?
3-E�er bir �ahinle f 22 ayn� boyda olsalard� hangisi daha iyi u�ard�?
4-Alaca do�anlar ka� km menzile kadar u�abilirler?
5-Ku�lar insanlardan neden daha iyi g�r�rler?
6-Hindi akbaba u�u�u nedir?
7-E�er bir �ahinle f 22 ayn� boyda olsalard� hangisi daha iyi u�ard�?
8-Alaca do�anlar�n y�ksek kayal�klar� tercih etmesinin sebebi ne olabilir?
���������������������������������� Kamuflaj�n
Krallar� 118dk
G�z a��p kapay�ncaya kadar de�i�ti�inizi ama en �nemlisi �a��rt�c� derecede zeki oldu�unuzu hayal edin. M�rekkep bal�klar� bize tan�d�k her �eyden daha de�i�ik. Onlar�n b�y�s�ne kap�lmaktan kurtulam�yorsunuz. Bu yarat�klar d�nyan�n her yerinde ki okyanuslarda ya��yor. Benzersiz davran��lar� var. �ekil de�i�tiren deri geli�tirme �zelli�ine sahipler. Deniz kenar�na b�rakt�klar� kabuklar� ku�lar i�in kalsiyum kayna�� olma �zelli�i ta��yan birer yem oluyor. Bal�k bile de�il kaburgas� olmayan yumu�ak�a denebilir. �nl� kuzenleri ahtapot ve kalamarlarla kafadan bacakl�lar s�n�f�na girerler. Onlar k�l�k de�i�tirme ustalar�d�r. Yosunlar ve kayal�klara benzemek i�in g�z a��p kapay�ncaya kadar renk de�i�tirebilirler. E�er bu da avlar�n� yakalamak i�in i�e yaramazsa bu defa v�cutlar�ndan uzant�lar ��kar�rlar ve bu da �ok h�zl� bir �ekilde olur. Bu onlar�n �ok �nemli bir yetene�idir ve ayn� zamanda �ok zekidirler. Peki, bu parlak numaralar ne i�in?
Tropik ku�ak ender bulunan tipe ev sahipli�i yapar. Marc ve Donald bunun ara�t�rmas�n� yap�yor. M�rekkep bal�klar� genelde g�zde mek�nlarda ya�arlar. M�rekkep bal�klar� ara�t�rmac�lar taraf�ndan izlendiklerini anlarlar ve uysal davran�rlar. Hatta yiyecek aramaya ��kt�klar�nda ara�t�rmac�lar�n onlara e�lik etmelerine izin verirler. M�rekkep bal�klar� daima a�t�r hep yemek aray���ndad�r. Mercan k�l���na girmek i�e yaramazsa av�n� �a��rtmak i�in elektrikli g�steri yapar ve av�n� kapar. Hareketli yemlere kar�� duyarl� oldu�unu anlayan ara�t�rmac�lar birka� denemeden sonra m�rekkep bal�klar�n�n elektrik g�sterisini sadece
hareketli yemlere yapt�klar�n� anl�yorlar. M�rekkep bal�klar� yemlerini canl� sever. Yeminin t�r�ne g�re h�nerlerini sergiler. Yemlerini alamayacaklar�n� anlad�klar�nda oradan hemen uzakla�acak kadar zekiler. Beyin g�c� bak�m�ndan bizimle ayn� �zelli�e sahipler. Omurgas�zlar i�inde v�cutlar�na g�re en b�y�k beyni onlar ta��rlar. Bu onlar�n ak�ll� oldu�u anlam�na gelir mi?
M�rekkep bal�klar� "insan beyninin evrimi" hakk�nda bize bilgi verebilir. Ama �nce zeki olmak i�in ne gerekir? Yap�lan deneylerden �ok zeki oldu�u anla��l�yor. Dev m�rekkep bal�klar� �iftle�mek i�in bir araya geldiklerinde en g�z kama�t�r�c� g�sterilerini sergiliyorlar. Rakipler en g�z kama�t�r�c� g�sterileriyle birbirlerini saf d��� b�rakmaya �al���yorlar. Di�ileri etkilemeye �al���yorlar. D ev m�rekkep bal�klar� di�i i�in birbirleriyle m�cadele ederken di�erlerinden daha k���k olan erkek bir m�rekkep bal��� di�i k�l���na girerek �tekiler yan�lt�r ve yanlar�ndan usulca ge�erek di�iye ula��r ve onunla �iftle�ir. Bu �ok ak�ll�ca bir pland�r. Erkekteki spermler di�ideki keseye dolar. Di�i haftalarca u�ra�arak spermleri yumurtas�na yerle�tirir. Daha sonra kuytu ma�ara duvarlar�na yap��t�r�r. Daha sonra bunlar h�zla �o�al�r. M�rekkep bal�klar�n�n 18 ay- 2 y�l aras�nda �m�rleri vard�r. Ayr�ca �iftle�tikten k�sa bir s�re sonra �l�rler. M�rekkep bal�klar�n�n �nl� kuzenleri olan ahtapotlar, ara�t�r�l�yor ve istikrars�z davrand�klar� ortaya ��k�yor. M�rekkep bal�klar� gibi de�iller yani bir ak�ll� bir ak�ls�z davran�yorlar.
Sinirlerimiz m�rekkep bal�klar�yla ayn� �al���yor. Beyinleri �ok kompleks Alzheimer hastal���n�n tedavisinde yard�mc� olabilece�i d���n�l�yor. M�thi� bir beyinleri var. Ayr�ca bir yumurta b�y�kl���nde ve y�r�yen bir t�r� var. Tehlike hissetti�inde derisini parlak renklere b�r�yor; tehlikeli ve zehirli oldu�unu anlatmak istiyor. Yumurtlad�ktan sonra �l�yorlar. Zehirli olup olmad��� ara�t�r�lmak �zere al�n�yor. Di�er bir yandan ma�aralara yap��an yumurtalar yava� yava� geli�iyor. �zg�r kalmak i�in kuyruklar�ndan asit p�sk�rt�yorlar ve d��taki kabu�u yak�yorlar. Delik a��p i�inden ��k�yorlar.
M�rekkep bal�klar� tehlike an�nda ortal��� m�rekkep bulutuyla kaplarlar. Ayr�ca biz insanlarda onlar� en �ok avlayan t�r�z. M�rekkep bal���n�n binlerce t�r� var. Zehirli t�rleri de var. Hatta insan �ld�recek kadar g��l� olan t�rleri de var. Yumurta b�y�kl���ndeki m�rekkep bal���m�z ara�t�rmaya g�t�r�ld�. Derisi ve kaslar�n�n �ok farkl� bir zehir ta��d��� anla��l�yor. Kanserde ya da romatizmal hastal�klarda bu zehir kullan�labilir. Bu harika bir sonu� ve bu hayvan�n garip davran��lar�n�n alt�nda yatan sebeptir. Bu hayvan bizi farkl� yerlere g�t�rebilir. Yanard�ner belki de y�llar sonra sahilde y�r�yecek "Sepya latinus" avlar�n� oldu�u gibi belki de d��manlar�n� da alt edecek. Belki de dev m�rekkep bal�klar� d��manlar�n� yenmek i�in daha cesur taktikler geli�tirecek. M�rekkep bal�klar� zekiler ve sorun ��zme yetenekleri var. Onlar�n beyin ara�t�rmalar�n� s�rd�rmek belki de kendi beynimizin geli�imi hakk�nda bilgi verecek.
.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Marc onlara neden canl� av ya da yem veriyor?
2-Acaba bu yanard�ner d��manlar�n� hipnotize edebiliyor mu?
3-Bu hayvanlar�n zehiri �s�r�k m�, p�sk�rtme mi, yoksa deri yoluyla m�d�r?
4-M�rekkep bal�klar�n�n zehri kanser hastal�klar� ve romatizmal hastal�klarda kullan�labilecek mi?
5-M�rekkep bal�klar�n�n beyin g�c� di�er hayvanlara g�re farkl� m�d�r?
������������������������� Korkunun Modern ve Bilimsel Tedavi Y�ntemleri 48 dk
E�er ko�mak zorundaysan�z �ok fazla oksijene ihtiyac�n�z olur. Kalbini sanki yerinden ��kacakm�� gibi hissediyorsun. Korku ger�ek hayatta tehlike kar��s�nda hayatta kalabilmek i�in var olan bir duygu. Ama korku fobisi insan ya�am�na zarar da verebilir. Bunu izlemeye dayanam�yorum. Kalifornya �niversitesi hem yeti�kinlerde hem de bebeklerde emirgalay� beynin geri kalan�ndan ay�ral�m. Nas�l bir sonu� ��kaca��n� ��renebilir miyiz? Bu y�zden duyarl�l�k testi yap�l�r. Maymunlara korktu�unu bildi�imiz bir �eye bir par�a yiyecek b�rakt�k. E�er yeterince cesaretli ise gidip yiyece�ini alacakt�r. Ancak yeterince cesaretli de�ilse yiyece�i almaya gitmeyecektir. Ve sonunda normal maymunlar�n hi� birinin yiyece�i almad���n� tespit ettik. Korkular�n�n ��aret eden b�t�n belirtilerini g�sterdiler. Kafesin dibine ��kt�ler. O y�lan ile hi� bir �ey yapmak istemediler. Oysa emirgas�na ay�rd���m�z maymunlar do�ruca kafesin �n�ne e�ilip yiyecekleri ald�lar ve hatta y�lanla �o�u zaman oynamaya ba�lad�lar. Korkusuz maymunlar�n do�al ortamlarda fazla ya�amad���n� kestirmek zor de�il. Ama bu d�nyada kurallar� ��rendi�imizde g�vende kal�r�z. Yani kar��ya ge�erken iki kez bak�n vea potansiyel tehlikelerden ka��n�r�z. Peki, o zaman em�rgala bize ne sa�l�yor. Bize g�re em�rgala sadece y�landan de�il di�er insanlardan da g�vensizlik ve g�venmek i�in ba�ka bir e�im sa�l�yor. Ve emirgas� olmayanlarla konu�tu�umuzda ki bu insanlara ender rastlan�r. Bu insan�n kars�daki insana g�venip g�venmeme sorunu ya�ad���n� g�r�yoruz ve sonu�ta emirgal�lar�n geli�mi� bir tehlike oldu�unu dedekt�r� d���n�yoruz. E�er kar��n�zdaki ki�inin ��k���t�� olup olmad���n� anlama yetene�iniz yoksa ondan araba ya da ba�ka bir �ey alabilirsiniz. Buna kar�� g�sterdi�imiz tepkime devrelerine k���k ya�ta ba�lar�z. �ocukken korkman�n e�lenceli yanlar� oldu�unu ke�federiz. �lk panik atak olu�umunu �nlemeye �al��abilir miyiz? A��r� �ekingen insanlarda kortizon seviyelerinin daha y�ksek oldu�u g�r�l�r. Washington�da stresi az olan farelerde hipotalamusta �ok daha az stres hormonu var. D���k stresli farelerde daha uygun davranarak yavrular�na �ok iyi bakar. Bunlarda d���k kortizon tepkisi var. Ama y�ksek stresli annelerde y�ksek kortizon oldu�u g�r�l�r. Yavrular� �apraz beslenmeye verir. Annenin davran��� yeti�kin ya�a gelen farelerle ayn� oldu�u g�r�l�r. �nsanlar�n korkular�ndan vazge�ip onlarla y�zle�mesi gerekir. Maymunlar�n korku s�ras�nda v�cut kendini korumak i�in baz� refleksler g�sterir. Maymunlar�nda korktu�u baz� incelemeler sonucunda anla��lm��. Korktu�umuz halde luna parkta tehlikeli ara�lara bineriz. Korktu�umuzda ka�mamal�y�z. ��nk� korkular�m�z bizi esir almamal� Deneklerin �zerinde t�bbi Mr. cihaz� ile ara�t�rmalar yap�lm��. Korku uzun s�re devam ederse hem v�cutta hem de beyinde b�y�k tahribatlar yapar. Panik atak genetik bir rahats�zl�k m�? Korkuyu bast�rmak i�in insan beyninin kimyas�n� nas�l de�i�tirebiliriz? Ordu �zerinde korku �ok k�t� bir etkendir. Askerler bunu y�kmak i�in u�ra��yorlar. Bir y�ntem geli�tirilir. Bir t�r kimyasal asker yaratmak temel hedeftir. Bu durumda sevgi empati duygu sunuda yitirebilir. �ok tehlikeli bir durumdur. Duygu ve bellek �zerinde �al���l�rken kad�n ve erkekleri ayn� kefeye koymamal�y�z. Korku olmadan �fke, sevgi ve mutluluk gibi duygularda olmaz.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Deneylerde hangi hayvan t�rleri kullan�l�r?
2-Ki�i korktu�unda hangi hormonu salg�lar?
3-Korktu�umuzda beynin hangi b�lgesi uyar�l�r?
4-Korkuya kar�� tepki olarak �retilen hormon nedir?
5-Agorafobi genetik midir?
Hayvanlar ba�kalar�na kendilerinden daha fazla �nem verirler. Deniz ya da karada onlar bizim evlat edinme g�d�m�z� payla��yorlar. Sebepleri ne olursa olsun bunu s�k�a yap�yorlar. �empanzelerin yak�n akrabas� olan bono bolar Demokratik Kongo cumhuriyetinde Kongo �rma�� havzas�ndaki ormanlarda yas�yorlar. Onlar geni� gruplar halinde yas�yorlar. Ve ormanda hep birlikte yiyecek bulmak i�in ara�t�r�yorlar. Di�iler bonobo sosyal hayat�nda �ok �nemli bir rol oynamaktad�r. Anneyle fiziksel temas gen� ebeveynin psikolojik geli�imi i�in �ok �nemlidir. Erkeklerin g�c� annelerin toplumdaki yerine g�re de�i�iyor. Bu sebeple sadece gen�likteki d�rt be� y�l i�in ihtiya� duymuyorlar. B�t�n hayatlar� boyunca ihtiya� duyarlar. Demokratik Kongo cumhuriyeti bu t�r�n yasad��� tek yer. ��lerinde ka��n�n hayatta kald���n� kimse bilmiyor. Ama t�rleri yok olmak tehlikesi ile kars� kars�ya. Buna ra�men etleri i�in avlan�yor ve evcil hayvan olmak i�in sat�l�yorlar. Ba�kent Kin �a�a d���nda bir ka� y�l �nce avc�lardan kurtar�lan �ebekler i�in koruma evi kuruldu. Bebek bono bolar geldiklerinde insan anneler taraf�ndan bak�l�yorlar. ��nk� insanlarla ya da kendi t�rlerinden di�ilerle d�zenli temas kurmazlarsa bebek bono bolar �l�rler. Bak�c� anneleri yetimlerle �ok duygusal y�ntemler kurmaya �al��maktad�rlar. Bu bonobonun hayatta kal�p kalmayaca��n� belirlemek i�in �ok �nemli bir an. Bak�c� annelerini al���rlarsa b�y�k ihtimalle hayatta kalacaklar. Hayvanlar �leminde kendine ba�kas�ndan daha fazla �nem verme hareketleri ger�ekten var olabilir mi? Belki de ba��ndan bunu hayatta kalma zorunlulu�u olarak g�r�yorlar. ��nk� hayatlar� zorla�t���nda onlar birbirlerine yard�m ederek hayatta kalmay� ba�arabiliyorlar. Nezaket, ��kar, rastlant� ya da kimlik kar��t�rmas� gibi �ok �e�itli a��klamalar yap�l�yor. Ama hayvanlar as�nda evlat bakma olay� bizim ink�r edemeyece�imiz kadar �ok. Hayvanlar�n bu davran��lar� evrim teorisini ��r�t�yor ve onlar� daha iyi anlamam�z� sa�l�yor. Kolonezyada insanlar�n hayvanlara daha �ok �nem verdi�ini g�r�rken �empanzelerin de yak�n akrabas� olan Kongo havzas�nda bono bolar ya�ar. Demokratik Kongo Cumhuriyeti �empanzeleri kendilerini ilgilenen her erke�e cinsel bir l�tuf olarak sunuyorlar. Her ya�tan bonobo serbest a�k�n tad�n� ��kar�yor. Erkekler i�in adeta bir cennet gibidir. Di�iler bono bolar�n sosyal hayat�nda �ok �nemli. Annelerine erkeklerin t�m hayat� boyunca ihtiyac� var. Arap yar�madas�ndaki sahiplenmeci babunlar�n aksine erkek bonobolar di�ileri her zaman i�in korunmas� gereken cinsel objeler olarak g�r�rler ve k�skanm�yorlar. Seks, yiyecek ve �at��madan ka��nmak i�in �zg�rce de�i� toku� yap�yorlar. Bu heteroseks�el, homoseks�el ve enses kombinasyonlarda sosyal ahengi ye�erten politik bir dil. �nsanlar gibi �iftle�ebiliyorlar.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Erkek bono bolar niye t�m hayatlar� boyunca annelerine ihtiya�lar� vard�r?
2-Bono bolar�n a�k anlay���n� ��l babanlar�ndaki gibi d���nebilir miyiz?
3-Bonobo maymunlar� nerede ya�ar?
4-Bonobo maymunlar�n�n hangi davran��� evrim teorisini ��r�t�r?
5-Bonobolar sadece �iftle�mek i�in mi seks yap�yorlar?
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Kaybolan �ocuklara kim bak�yor?
2-Erkek babunlar ka��rd�klar� k�pek yavrular�na ne yapar?
3-��l babunlar�n�n di�iler �zerindeki egemenli�ini kas g�c�yle olmadan da olabilirimiydi?
4-Yeti�kin babunlar�n a��rl��� ne kadard�r?
5-Bebek ka��rma�n�n en b�y�k nedeni nedir?
6-Hamaridas maymunlar� nerede ya�ar?
7-Babunlar�n en �nemli kural� nedir?
8-Babunlar ve k�pekler aras�nda nas�l bir ili�ki vard�r?
Tarihi verdi�inizde o tarihin hangi g�ne denk geldi�ini tahmin edebiliyor.�� 25 �ubat 1993 haftan�n hangi g�n�ne denk gelir��.Per�embe diye yan�t verir. Corrh ve Tomi beynimizin karma��k b�lgelerinin nas�l �al��t���n� anlamaya yard�mc� olur. y�llar sonra beyninin bile ke�fedemedi�i bir yetenek ke�fetti. Beynimiz �ok zor uyurken y�da dinlenirken bile �al���yor. Yeni fikirler d���n�yor ve bir �eyler yarat�yor. Bilim adamlar�n�n karma��k beynimizin nas�l �al��t���n� anlamas�na da bir yol sunuyorlar. Baz� bilim adamlar� hepimizin beyninde birbirine benzer durumlar�n oldu�una inan�l�r. Gizil g�� becerilerini uyarmas�n�n da bir yolu olabilir. Corch ispat etmek i�in ola�an�st� beynini Newyorkta�ki bir �niversiteye giderek daha iyi anlayacak. Corch herhangi bir tarih haftan�n hangi g�n�ne denk geldi�ini saniyeler i�inde bulabiliyor. Corhc geceyi ayr�nt�yla takvimler haz�rlayarak ge�iriyor. Yatmadan �nce roman yerine n�fus bilgilerinin oldu�u k���tlar� okuyor. Ezberimdeki dokuz bin tane kitap var. Bence o ger�ekten harika lanky k�r ve zihinsel engelli ama bir kere herhangi bir m�zik sesi duydu mu o m�zi�i an�nda �alabiliyor. O bu bilgilere do�du�undan beri sahiptir. Bence b�t�n sav antlar beyinlerine y�klenmi� gibi d�nyaya geliyorlar. ��renmedikleri �eyleri biliyorlar. Peki, Corch gibi m�thi� sav antlar bunlar� yapmay� nas�l beceriyorlar. On y�l �ncesi kadar bilim adamlar� sadece bunu �zerinde tahmin y�r�tebiliyorlard�. Tomi Corch y�llar sonra beynini ke�fediyor. �zellikle takvim konusunda �ok iyidir. Tomi say�lar� arkada�� gibi g�r�yor. Corch otizm hastal���na yakalanm�� bir hastad�r. �ocukken okuldan nefret ederdi.7 ya��ndayken takvime bakm�� ve takvimi kendi kendine hesaplayabildi�ini fark etti. Tomi teste tabi tutulunca e�yalar� tan�mlan�nca beynin ba�ka b�lgeleri �al���yorlar. Beynimizi �ok iyi kullanan bir toplumuz. Ayr�ca tomi �ok iyi bir ressamd�r. Tomi mark travma ya�ayarak sanat yetene�ini ke�fetti. M�zik ve matematik insan yarat�c�l���n�n doruk noktalar� bunlar�n y�ksek zek� �ok �al��ma ve odaklanmayla ilgilidir. Bir �niversite ��rencisine test uygulan�r. Beynin sol yar�m k�resine manyetik titre�imler verilerek sol tarafta d���nmeyi engellendi. Sonra testte tekrar edilen kelimelerin tekrar edebildi�i g�r�ld�. Demek ki beynin sol taraf� sa� tarafa bask� uygulad���ndan dolay� sav antlar gibi d���nemiyoruz. M�thi� sav antlar do�u�tan her �eye sahiptirler. Savantlar�n �o�u beyin taramas�na dayanamayacak kadar engelli oluyorlar. Ama Corch yinede bunu yapacak. Corch�a 4 sn de bir soru sorulacak ona soru soruldu�unda 1 saat boyunca o da cevap verir. Kendi beyninden bir gezintiye ��kar�l�r. Bu �ekilde beynin hangi b�lgeleri aktiftir diye bak�l�r. Hareket kaslar�n�n oldu�u yerlerde bir etkile�me olmaz ama ona bak�ld���nda o b�lgelerde �al���yor. Ortalama bir insan onu yapamayaca��ndan herkesin yapabilece�i bir teste tabi tutuldu�unda bunda Corch�un beyninin b�lgeleri bizimkilerle ayn� �ekilde �al��m�yor. Beyine bak�ld���nda sol taraf dil ve mant�k konusunda sa� taraf ise sanat, matematik ve m�ziksel yeteneklerde bask�nd�r. Savantlarda bu b�lgeler daha etkindir. Cenin beyninde genelde sa� yar�m k�re geli�imini sol yar�m k�reden �nce tamamlar. Bu durum sol yar�m k�renin fonksiyonlar�n�n bozulmas�na neden olur. Testosteron hormonunun art��� nadiren beynin zihinsel devreleriyle etkile�ir. Bu y�zden sol yar�m k�re testosteron dola��m�na kar�� savunmas�z hale gelir. Tomi eline 5 y�l �ncesine kadar eline f�r�a almam�� biri. Kafas� yarat�c�l�k baloncuklar�yla dolu bazen patlayacak gibi oluyormu�. Tomi tuvaletteyken bir arkada�� kap�y� �alar ve bu durumda kendisini zorluyor. Sonrada g��s�nden beynine kadar damar gibi bir �eylerin kafas�na ��km�� gibi olmu�. Sonunda kusmu� rengi gri gibiydi. Hastaneye kald�r�ld���nda beyninde iki atar damar�n patlad��� g�r�lm��. Ameliyattan sonra yo�un bak�mda olan Tomi kimseyi tan�m�yordu. Yemek yiyemiyor ve yemek hakk�nda hi�bir �ey bilmiyordu. �ok h�zl� konu�uyor, �iir yaz�yor ve d��ar� ��kmak istiyordu. Ailesi delirdi�ini d���n�yordu. E�i yemek yaparken bir k���tta �ok say�da mimik �izdi�ini g�rd�. Tominin sanatsal ��lg�nl��� t�m �evresini korkutuyordu. Tomi�nin e�i tekrardan yine �a��rd��� bir durumla kar�� kar��ya gelmi�. Alt kattaki odada dumanlar ��k�yor ve Tomi mumlar� eritiyordu. Bundan dolay� e�i ondan ayr�ld�. Beyninde n�ron sava�� vard�. Harverd�taki bir doktor onun bu durumunu incelemi�. Alis ile mektupla�an Tomi onun cevaplar�n� �ok be�eniyordu. Alis Tomi i�in �ngiltere�ye gidiyor. Alis onun ene gitti�inde ona �ok da yabanc� gelmiyor. N�rolog damar geni�lemesiyle beynin iki b�lgesine yap�lan bask�yla aradaki denge bozulmu�. Tomi i�in bu korku hik�yesi mutlu sonla bitmi�.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Savantlar�n Beyinleri do�u�tan m� yoksa zamanla geli�erek
mi de�i�iyor?
2-Savantlarda beynin hangi b�lgesi daha �ok �al���r
3-Testesteronun beyin �zerinde ne gibi bir etkisi var?
4-�nsan bir
trajedi ya�ad�ktan sonra ne yapabilir?
5-Neden� savantlar�n
yapt�klar�n� hepimiz yapam�yoruz?
������������������������������ ������������Ya�ayan
Cennetler 42 dk
Bir ka� g�n s�ren d�nemin ard�ndan onlar oluyor. �l�ler k�sa bir s�rede ��r�yerek ve yavrular�n�n do�aca�� suya besin olacaka. Yaz�n sonuna do�ru son bal�k g��� ba�lar. K�sa bir s�re parlak renkler h�kim olur. D�nyan�n en nadir ve en b�y�k kartal t�rleri i�in cennete d�n���yor. Deniz kargas� k��� burada ge�irir. Kanat a��kl��� iki metredir. Ba�ka kartallar�n yiyeceklerini �almalar� i�in kanatlar�n�n b�y�kl���n� g�sterirler. Sibiya�n�n bu b�lgesinde avlanarak hayatta kalmas�na ra�men le��ilik ve h�rs�zl�k �ok vard�r. Avrasya�n�n en b�y�k ay�lar�na geliyoruz. Baharda g�nlerin �s�nmas�yla birlikte uzun uykular sona eriyor. Her yerinde ay�lar g�r�lmeye ba�lad�. Bir yas�ndaki k���k yavrular yakla��k be� kilo. Toprak �zerindeki ilk g�n�n tad�n� ��kar�yorlar.5 ay �nce ma�arada do�duklar�nda anneleri hen�z k�s uykusundayd�. Sonra ancak bir ka� gram olabildiler. Di�er ay�lar etrafta dola��rken yavrular annelerini yak�n� da olur yeti�kin bir erkek av� �ld�rebilir. Annenin korunmas� gerekiyor. Yeni �iftle�en bu ikili yavru pe�inde de�il ma�aralar�nda yeni ��kan �o�u ay� kudretle ��kan ola�an�st� do�a g�zelliklerinden birine do�ru gidiyor. Buras� daha s�cak ve bereketli olan gayzer vadisi topraktaki derin yar�lar�n yukar�daki derin sular�n a�a��daki magmaya ula�mas�n� sa�lar. Su kaynar ve f��k�r�r. Gayzer vadisinde k�z �ok g��l� hissedilmez Bahar�n tazeliyle da�lar hala karla kapl� oldu�u i�in ay�lar beslenmek i�in gitti�i ikinci yer deniz k�y�s� oluyor. Burda a� ay�lar�n yiyebilece�i bol miktarda filizlenen yeni bitkiler var. Yavru ay�lar i�inden cazip bir yer. Sadece kar ve buzu bilen yavrular kesifte. Da� koyunlar� da �imenlere geliyor. Ama ay�lardan ka�arak geliyorlar. K���klerinden bile. Y�rt�c�lar�n ��kamayaca�� kayal�klara t�rman�yorlar. Da� koyunlar� kayalarda ve da�larda �ok �eviktir. Di�er iri hayvanlar�n rahat�a ula�mayaca�� yerlerde otlayabilirler. Yavru ay�lar� hala annesi emziriyor. Ama merak ve oyunculuklar� kendi ba��na alan�nca �ok yararl� olacak. Boz ay�lar�n mevsimlere g�re de�i�en �e�itli beslenme se�enekleri vard�r. Deniz su samurlar� a� yemek yiyen ay�lara dikkat etmeli. Samurlar kar�ncalar�n� doyurmad�klar�nda b�y�k gruplar olu�tururlar. Katil balinalar samurlar� avlamak i�in onlar�n bulundu�u sulara do�ru gelirler. Baz�lar� ne yaz�k ki zaman�nda karaya ��kam�yor ve balinalar�n eline d��mekten kurtulam�yor.
Aral�k ay�nda ay�lar alt� ay k�� uykusuna yat�yorlar. Bin tane deniz kartal� Sibirya�n�n �ss�z bir b�lgesinde ya��yor. Avrasya�n�n en B�y�kay�lar� baharda �s�nmas� ile uykular� sona eriyor.1 ya��ndaki yavrular yakla��k 5 kilodur. Kam�ak Gayzer vadisinde k�� �ok hissedilmez. Yavru ay� ve ay�lar�n beslenme ve ya�amas� i�in ideal bir ortamd�r. Boz ay�lar� �e�itli mevsimlerde �e�itli besinlerle beslenirler. Surgu�lu kutup mart�s� kam�akkaya adalar�na gelir her ay 4 milyon bal�k yakalar. Kutup mart�lar� bir yumurta yap�p 2 ay kulu�kaya yatarlar. Ebeveynlerden biri yumurtay� korurken di�eri u�ar K�sa kanatlar�yla u�urumun kenar�nda u�arlar. Kutup mart�lar� okyanusun usta bal�k��lar� olmu�tur. Iss�z kam�akkaya�da kartallar�n b�y�k pen�eleri b�y�k fog bal�klar� yakalamaya yarar. Genellikle 2 ya da 3 civciv yumurtlardan ��kar bunlardan biri ya�ar. Kam�akkkaya yaz boyunca �ok bereketli bir yer. Deniz ay�lar� haremlerini di�er a� g�zl� erkeklerden koruyunca genelde kavgaya d�n���yor. Erkeklerden biri devrilmeden sava� bitmiyor. Rus Kutup tilkileri ma�aralarda ya�arlar. Yavrular oynamay� bile beceremezken anneleri fog bal�klar�n�n bulundu�u yere gider. Sahilin le��ileri ve ��p��leridir. Yavru fog bal�klar� anneleri denize girer ve bir hafta yaln�z ya��yorlar. Annesi zannetti�i yavru fog ba�ka bir fog bal���n�n yan�na gider. Bilin�sizce sava��yorlar. Sonunda ondan kurtuluyor ve karaya do�ru hareket eder. Fakat annesi ortal�kta yokken di�er yavrular�n emzirildi�ini g�rmek onu daha da ac�kt�r�yor. Bu ac�kmayla beraber ba�ka annelerin yan�na gider emzirilmek i�in ama bu pek ho� kar��lanm�yor. Sonunda annesi gelir. Ama kolonide �ok say�da yavru oldu�u i�in kendi yavrusunu se�enek zor olur yaln�z anne yavrusunu 4 y�l sonra bile se�er.
Mart� s�r�leri u�u�lar� y�zmeleri kadar iyi de�ildir. Ve d��mandan ka�makta zorlan�yorlar. Yine kutup mart�s� havadaki sald�r�dan kurtulduktan sonra yuvas�na gider. Ve yiyecek g�t�r�ler. �iftlerin ili�kileri sonuna kadar s�rer. Bal��� kutup mart� yakalar ve onu yer. Anne avlamak i�in gider. Onun yan�nda b�y�k gibi g�r�nse de hen�z 2 ayl�k. Kuzgunlar kartallar�n yiyece�ini g�t�r�rler. Ve sonbaharda yine g��men gelen bir grup bal�k g�r�l�r.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Kutup tilkilerinin sahildeki misyonu nedir?
2-Kam�akkaya deniz ay�lar�n�n erkekleri ni�in kavga ediyorlar?
3-Boz ay�lar� ne ile beslenirler?
4-Rus kutup tilkileri neden fog bal�klar�n�n bulundu�u yerlerde ya�arlar?
5-B�y�k fog bal��� neden yavru fog bal���yla sava��r?
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Y Kromozomun en b�y�k �zelli�i nedir?
2-Cengiz Han hangi co�rafyada ya�am��t�r?
3-Y kromozomu testi v�cuttaki hangi b�lgedeki h�creler �st�nde yap�l�r?
4-�nsanl���n k�keni hangi k�tad�r?
5- Bilimsel �dem ne zaman do�mu�tur?
6-D�nyada insanlar a��s�ndan biyolojik �e�itlili�i en fazla olan yerle�im yeri?
������������������������ ��������Somonlar Kurtlar
ve Ay�lar Birlikte 60 dk
Mart�lar hemen yumurtalara h�cum ediyor. Bu arada b�y�k ay�n�n kurtlar� klasik �ok b�y�k bir adam yapmak �zeredir. Kurtlar�n avlanmas� �ok nadir g�r�len bir davran��t�r. Kesinlikle inan�lmazd�. Kurtlar�n dereye girmesi somonlar� tak�p etmesi 9 kiloluk somonlar� yakalamak ormana ya da nehir yata��na g�t�rmek kesinlikle inan�lmazd�. Kurtlar�n bir ���nde 30, 40 hatta 50 somon yakalay�p yediklerini g�rd�k. �lk uluslar�n insanlar� avlanan kurtlardan s�rekli olarak bahsediyordu. Fakat bilim kurt projesine kadar bu fenomeni belgeleyememi�ti. Bu zengin g�z diyeti ku�u s�r�s�n�n �ok i�ine yarayacak. Bulu�ma noktas�nda iyi beslenmi� yavrular h�zla b�y�yor. Kar�nlar� yiyecek dolu yeti�kin kurtlar�n geldi�ini s�k s�k geldi�ini g�r�yoruz. Ve kusarak bu yiyece�i yavrular�na yediriyorlar. Ayr�ca yavrular bu kusma i�lemini h�zland�rmak i�in yeti�kinlerin burunlar�n� da yalad�klar�n� ve �s�rd�klar�n� da biliyoruz. Bulu�ma noktalar� yavrular� i�in �ok �nemi geli�me mek�nlar�d�r. Yavrular�n aras�ndaki ili�kiyi geli�tirdiklerini g�r�yoruz. Hangisi yavrular�n kendilerinden ya��a b�y�k ab� ve ablalar�yla ili�ki kurduklar�n� g�r�yoruz. �li�kilerinde son derece kat� olan bir aile g�� sava�lar� var. G�� Farkl�l�klar� yakla�malar�nda selamla�malar�nda a�lad�klar�nda oyunlar�nda di�er kurdun nas�l tepki verdi�ini g�rebilirsiniz. Biz bunlara s�k s�k �ahit olduk. S�r� koya do�ru yola koyuldu. Geride bir �ey b�rakt�lar bu yavrular�n en k����� bu koylardaki yaln�z bir yavrukurt b�y�k bir tehlikede olabilir. Kurt av� �ok nadir g�r�len bir olayd�r. Bu somonlar 9 kilodur. Bir defada 30�40 adet somon avlad��� olmu�tur. Kendi kusmu�unu yavrular�na yedirerek besler. Kurtlarla ay�lar ayn� yerde ve ay�larda somon avlar. Kurtlar bu duruma �ok sert bir tepkisi var. Ormanc�lar�n a�a�lar� kesmesi ile avc�lara yol a�arak ay� ve kurtlar�n insanlardan korkmas�na sebep olmu�tur. Ya�l� ormanlar�n iyile�mesi y�zy�llar alabilir. Yollar� kullanan ay� ve kurtlar hen�z insandan korkmay� ��renmemi�. Bu �ekilde �ok az say�da �l�rler. B�y�kay� ya�mur orman�n�n kurtulma �ans� var. Koruma alt�na al�nmas� gerekir. �u anda tehlikeler �ok fazla. Bu ormana yard�m etmesi gereken bilim adam� ve insanlara ihtiyac� oldu�u belirtiliyor. Yeti�kin boz ay�lar oyun oynarken ay�lar �n�m�zdeki zor durumlardan habersiz. Somon bal�klar� dere ve kaynaklarda bekliyor. Ve �ok �e�itli ola�an�st� vah�i ya�ama b�y�k ay� ya�mur orman� deniliyor.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Somon bal�klar� nerede ya�ar?
2-Kurt ve ay�lar le� yer mi?
3-Somonlar yavrular�n� neyle besler?
4-Ormanlar� koruma alt�na almak m�mk�n m�d�r?
5-Yavrukurtlar yeti�kinlerin burunlar�n� neden �s�r�p yal�yorlar?
�����������������
Gece
Avc�lar�n�n G�rme Yeteneklerinin Bilimsel A��klama 51 dk
Kuzey Botsvana. G�z�n optik merkezinde bulunan g�rme �ukurlar�ndaki koni h�creleri sayesinde g�reme yetenekleri m�kemmeldir ve ayr�nt�l� g�rebilirler. Odaklama yetenekleri m�kemmeldir. Hatta havada u�arak avlanan ku�lar�n her bir g�z�nde iki tane g�rme �ukuru vard�r. Marubu leyle�i le� art�klar�n� yemesine ra�men yiyece�ini �nce y�kar. Akbabalarda yemekten �nce y�kan�r. Akbaba karanl�k ��k�nce g�rme yetene�ini kaybeder. Bizler gece g�rmek i�in y�ksek teknolojili gece g�r�� kameralar� kullan�r�z. G�r�nt�leri g�r�nmez bir ���kla ayd�nlat�r�z. �haha kaplanlar�n�n s�r�s� ortya ��k�yor. Yukarda bir ba�ka gece avc�s� daha bekliyor. Puhular, g�zleri kafatas�n�n yar�s�n� kaplar. B�ylece gece �ok daha iyi avlanabilirler. Bayku�lar kafalar�n� 270 d�nd�rebilirler. Bunu biz yapamay�z. Denersek bile boyun damarlar�m�z kesilir ve bay�l�r�z fakat bayku�larda �ift atardamar var ve boyunlar�n� rahatl�kla �evirebiliyorlar. B�ylece �nlerindeki ve arkalar�ndaki av� rahatl�kla g�rebiliyorlar.
�haha s�r�s� karanl�kta �ok rahat g�rebilirler. �obi nehrinin iyice karanl��a b�r�nmesini bekliyorlar. 1000 kadar bir Buffalo s�r�s� nehir kenar�na su i�meye gelir. Buffalolarda gece g�rebilirler. Aslanlar�n da g�zleri gece g�r���ne uygundur. Buffalolar tehlikeyi fark edip ka��yorlar. Aslanlar taraf�ndan s�k��t�r�lan buffalo gece g�rme yetene�ine sahip fakat aslanlar kadar iyi g�remezler. Buffalolarda derinli�i alg�lama yetene�i daha yava�t�r. Buffaloyu �ld�ren aslanlar gece ya�am�na ve gece avlanmalar�na kar�� kendilerini geli�tirmi�tir. Aslanlar g�nd�zleri m�thi� g�rme yeteneklerini yitirirler. G�zlerindeki koni h�creleri artan ����a tepki g�sterir. D�nyay� yeniden renkli g�rmeye ba�l�yorlar. �ok ge�meden g�ne� ����� aslanlar�n gece g�zleri i�in fazla parlak gelmeye ba�lar. Kestirmek i�in kendilerine g�lge bir yer aramaya ba�larlar. G�nd�z g�zleri bizden iyi g�rmeyen
aslanlar hareket eden nesneleri bizden daha iyi fark ederler. Aslanlar avlanmak i�in geli�tirilmi� diyebiliriz. G�nd�z b�y�k avlar ona g�re de�il.
Bilim, k�peklerin kedilerden daha iyi bir renk g�r��� oldu�unu ispat etmi�tir. Onlar d�nyay� mor, mavi ve ye�il tayfta g�r�rler. K�peklerin d�rb�n g�r��� uzun �al�l�klar�n arkas�ndan 1 km uzakl��� bile g�rebilir. G�zlerindeki �omak h�crelerin say�s� %80'i bulan k�peklerin gece g�r��� de iyidir. %20 oran�ndaki koni h�creleriyle de g�n �����nda bile avlar�n� fark edebilirler. Yabani k�pekler. Afrika�n�n en etkili y�rt�c� hayvanlar�ndand�r. Her be� avlar�ndan d�rd�n� alt ederler. Bu tespite g�re aslanlara g�re daha ba�ar�l�d�rlar. Saatte 56 km. h�zla ko�abilirler. �ld�rme ve yeme i�lemini hemen halletmeleri gerekir. Ba�ka avc�lar gelebilir. Avlad�klar� ceylandan 10 dk. Sonra geriye birka� k�r�nt�dan ba�ka eser kalm�yor. Karanl�k bas�nca zebralar, ceylanlar korkmaya ba�l�yor. Aslanlar sezgileriyle avlar�n�n yerlerini belirler ve s�r� toplan�r. Karanl�k ��k�nce g��leri yerine gelir. Hi�bir av onlardan ka�amaz.
Filler yavrular�na d��k�n hayvanlard�r. Gerekirse aslan s�r�s�yle y�z y�ze bile gelebilirler. Gece avc�lar� i�in avlanma g�sterisi ba�l�yor. Gece avc�lar�n�n farkl� �zellikleri vard�r. Bir Afrika mis kedisinin kulaklar� son derece iyi duyar ve g�zleri keskindir. Puhunun iki kula��n�n boyu birbirinden farkl�d�r. Kulaklar�n duyma derecesi farkl� oldu�undan puhular d��ar�daki sesleri 3 boyutlu alg�layabilirler. Hatta sadece ses yard�m�yla avlanan baz� ku�lar vard�r. Gece avc�s� olan bir di�er hayvan ise jenetlerdir. Ama onlar� izleyen bir ba�ka gece bek�isi daha var. Galagonlar�n g�z boyu ve g�z yap�lar� daha farkl�d�r. G�zleri b�y�k bir pencere gibi ���k toplar. Bu ���klar g�z�n i�inden ge�er ve �omak h�crelerindeki a� tabakaya d��er. �omaklar renkleri alg�layamad���ndan g�r��leri tek renkli olabilir. Ayn� g�z ba�ka gece g�r�� teknolojilerine de sahip. I��k optik sinirlerin yer ald��� tabakalardan ge�iyor ve daha sonra �omaklarda ����a duyarl� pigmentlere boya maddelerine �arp�yor. �omaklar� ilk ge�i�te �skalayan ���ksa yoluna devam ediyor ve tapethum ad� verilen ve ayna g�revi yapan k�sma yans�yor, �omaklar� uyarmaya gidiyor. Galagonun g�rme duyusunu �ok iyi duyan kulaklar� tamaml�yor. Bayku� kanatlar�ndaki sa�aklar sayesinde ses ��karm�yor ama galagonun g�zleri onu kurtar�yor. Gece avc�s� olan bir di�er canl� ise steatomus cinsinden bir fare. Onun d�nyay� g�r��� biraz bulan�k. Kabar�k g�zleri ona geni� bir g�r�� sa�l�yor. Bu da ona tehlikeleri fark etmesi i�in gerekli. G�zleri en k���k bir sald�r� hareketini bile alg�layacak �ekilde evrimle�mi�tir. Benekli puhunu g�zlerinde de kendine �zg� numaralar var. G�ze giren ve a� tabakaya do�ru yol alan ���k pekten denilen ve a� tabakay� besleyen bir perdeden ge�iyor. Bayku�un g�zleri ����a konilerden 500 kere daha duyarl� olan �omak h�creleriyle dolu. G�nd�z ku�lar�nda oldu�u gibi bayku�un g�z�nde de �omak h�crelerince zengin k���k bir g�rme �ukuru var. Bayku� karanl�kta av�n�n yerini hi� �a��rmadan tayin edebilir. Kedilerin g�rme yeteneklerinin arkas�ndaki s�r nedir?
Kedilerin g�zlerinde �ok say�daki �omak h�crelerinin d���nda ����� yans�tan tapethum adl� bir zar tabakas� olduk�a geli�mi�tir. Kedilerin g�zleri insanlar�n g�zlerinden 150 kat daha fazla ���k yans�t�r. G�zlerindeki tuhaf par�lt� bunun sonucudur. Ayr�ca g�zdeki parlakl���n bir di�er sebebi g�zlerindeki rivoflavin ad�ndaki vitamindir. Aslanlar, bayku�lar ve �aprak �akallar�n�n da g�r��� de k�peklerinki gibidir. Renkleri ay�rt edebilir ve odakland�klar� �eyi ney g�rebilirler. Sauti aslanlar� dolunay varken avlanmazlar. Aslan m�kemmel gece g�r���yle gece avc�lar�n�n kral�d�r. Gece g�r��� az olan zavall�lar�n ise karanl�ktan sak�nmas� gerekiyor.
���� A�a��daki Sorular�n
Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Avc� ku�lar�n g�rme yetene�inin y�ksek olmas�n�n nedeni nedir?
2-Hayvanlar�n gece g�rmesini sa�layan h�cre hangisidir?
3-Gece g�ren bayku�lar neyle beslenir?
4-Kedilerin g�rme yeteneklerinin arkas�ndaki s�r nedir?
5-Ormanlar kral� aslanlar �nlerini m�thi� g�zleri sayesinde mi kazand�?
�������������������� Vah�i �ete
Ya�ayan Fosil Vanpiro Tetis
118 dk
Bir�ok hayvan var ek beslendi�inden s�rekli var ekin varl���n� nas�l s�rd�rd��� merak edilir. Deniz samurlar�n�n derilerinin alt�nda onlar� s�cak tutacak kal�n ya� tabakas� bulunmuyor. Monteye k�rfezi su so�uk oldu�undan enerji ve v�cut s�cakl���n� korumak i�in s�rekli yemek yiyorlar. Besin de�eri y�ksek ve g��l� ���nlar� sayesinde y�zeyde bol miktarda var ek ve foto planktonlar bulunur. S�� alt� sularda derin deniz organizmalar� zengin bir besi de�eri olan deniz kar�na d�n���r. Kaliforniya m�rekkep bal��� normalde 300m derinlikte ya�ar. Sonbaharda ise �iftle�mek i�in s�� sulara ge�erler. �iftle�en erkekler yorgun d��er ve denizin dibine d��erek �l�rler. Di�ilerde parmak �eklindeki uzun yumurta keselerini zemine yap��t�rarak �l�rler. Dr. Robins vanpirotetisi canl� yakalamak istiyor. Vanpirotetise ya�ayan fosil deniliyor. 8 ve 10 kal�p t�rlere ayr�lmadan �nce m�rekkep bal��� ile ahtapotun atas� olarak biliniyordu. M�rekkep bal��� ve ahtapotun atas� olarak bilinir. Vanpirotetis ya�ayan bir fosil. Yakla��k 100 y�l �nce Antarktika ve Hint okyanusunda Alman ara�t�rma gemisi taraf�ndan vanpirotetis ke�fedildi.1400m derinli�inde s�ra d��� bir yarat�k ��kar. Derisi siyah ve g�zleri k�rm�z�yd�. Ahtapot ile m�rekkep bal��� aras�nda bir �ey gibiydi. Sadece g�r�nt�s� y�z�nden cehennemden gelen Vampir m�rekkep bal��� deniliyordu. Sonra Japonya k�y�lar� a����nda ba�ka bir �rnek bulundu. Bu defa garip bir �zellik insanlar�n dikkatini �ekti. Kollar� aras�nda ipli�e ya da organa benzeyen iki tane uzant� g�r�ld�. Bu uzant�lar vanpirotetisin m�rekkep ya da ahtapot de�il de daha ilkel bir canl� oldu�unu g�sterdi. Ekip abise inerken s�ra d��� bir �ey fark ediyor.400m derinlikte g��l� bir avc� olan fronimay� g�r�yorlar. Keskin pen�eleriyle salt olarak denizanalar�na yap��an bir parazittir. Daha sonra Yumurtalar�n� ev sahibinin v�cuduna b�rak�yor. Yavrular� i�in oksijeni ebeveyni y�zerek sa�l�yor. Fronima y�l�n bu mevsiminde tek �o�alan deniz organizmas� de�ildir. Y�zeydeki deniz zenginliklerinin abise ula�mas� yakla��k �� ay al�yor. Bu da derin denizde b�y�k bir hareketlili�e yol a��yor. Ve ara�t�rmac�lar bazen s�ra d��� olaylara tan�k oluyor. Bu denizanalar�na deniz �z�m� de denilmektedir. Bunlar yakla��k 2cm uzunlukta k���k triforlard�r. Avlar�n� yakalad�klar�nda deniz �z�mleri oltaya tak�lan bir bal�k gibi �eker. Sonrada kafas�n�n �zerindeki a�z� ile av�n� yiyor. Deniz �z�m�nden daha b�y�k olan tiroforda yiyecek ar�yor. Durum de�i�iyor ve aniden deniz �z�m� de men�ye d�hil oluyor ve onu yiyor. B�t�n avc�lar bu kadar hareketli de�ildir. Avlanmaya ��km�� bir tuniket ak�nt�n�n zooplanktonlar� do�ruca a�z�na s�r�klemesini bekliyor. Her �eyden habersiz ava yeterince yakla��nca aynen topu saran bir bezbol eldiveni gibi kafas�yla hayvan� kavr�yor. Sonrada av�n� a�z�n�n i�inde sindiriyor. Derin denizde m�rekkep bal��� besin zincirinin en �st halkas�ndad�r. M�rekkep bal��� av�na gizlice arkadan �zel dokuna�lar�yla sald�r�r. Y�lan bal��� hayatta kalmak i�in e�siz bir y�ntem geli�tirmi�tir. Yakla�makta olan kairotetisi g�r�nce bir daire olu�turup hareketsiz kal�yor. Y�lan bal���n�n m�rekkep bal���n�n yemedi�i bir denizanas�n� taklit etti�i san�l�yor.
Vanpirotetis olduk�a sakin bir durumdayken k�vr�k dokuna� organlar� bulunuyor. Ka�mak i�in ani bir hamle yapmad��� g�r�l�r. Kollar�n�n aras�nda iki tane k�vr�k dokuna� g�r�l�yor. Bunlar vanpirotetise �zg� organlar ve ilk kez japonyada yakalanan �rnekle tan�mlanm��t�r. Bu organlar vanpirotetisin minimum oksijensiz ortamda ya�amas�n� sa�layan gizli bir silah olarak g�r�l�yor. K�vr�k dokuna�lar a��l�nca boyu 1mden daha uzun oluyor. Ve vanpirotetisi nerdeyse hareketsiz kal�yor. Bunlar� yakla�an av� i�in kulland��� hemen hemen kesin. Bu kadar oksijensiz bir ortamda bu �ekilde enerji tasarrufu da yap�l�yor denilebilir. Esnek dokuna�lar� g�vdede sert bir iskelete ba�l� oldu�u g�r�l�yor. Sonra bu av� yakalamaya �al���rlar ve bir yanl�� hareketle av� ka��rabilirler. Nihayet sonunda yakalan�r. Oradanda Dr Robans�n ara�t�rma enstit�s� laboratuar�na nakledilir. �zel bir tanka oksijeni az ve d���k bir ortama b�rak�l�r. Vanpirotetisi bu tutsak ya�amda hi�bir �ey yemiyor. Bu durumdan dolay� metabolizmas� son derece d���kt�r. Ancak bilim adamlar� art�k vanpirotetislerin �uan ki ya�am alanlar�nda evrim ge�irmedi�ine inan�yorlar. Suda ya�ayan avc� bir s�r�ngen olan plesiosaur fosili ve Japonyan�n Okaydo adas�nda rastlan�l�r. Midesinde fosille�mi� bir gaga bulundu. Toplam olarak bunun gibi on iskelet vard�r. Analizler bunun vanpirotetisin atalar�ndan birisinin gagas� olabilece�ini g�steriyor. Gagan�n boyutu bug�nk� hayvanlar�n b�y�kl�nden yakla��k �� kat b�y�k oldu�unu yani 1m�den b�y�k oldu�u g�r�l�yor.
Plesiosaur�un boyu 10m�den daha b�y�k oldu�u g�r�l�yor. H�zl� ve ac�mas�z bir avc� olan bu hayvan s�� sularda avlan�yordu. Bu plesiosaurlar s�� denizlerde ya�ad�klar�ndan dolay� tarih �ncesi zamanlarda vanpirotetislerin abislerin derinliklerine ka�t���n� g�steriyor. Trifor bir tehlike ya da tehdit hissetti�inde kendi ���klar�n� �reterek hipnotize hareketlerle canl�lar� �a��rt�yorlar. Baz� canl�lar�n v�cutlar�nda daha fazla fotofor olduklar�ndan dolay� t�m v�cutlar� ayd�nlan�r. Tomopteris uzant�lar�n�n ucundan ���k yay�p potansiyel d��manlar�n� uyarmak i�in parlak bir mukoza salg�l�yor. Baaz� hayvanlar ise olduklar�ndan daha b�y�k g�stermek i�in ���lt�l� partik�ller yayarlar. Perifila derin denizde ya�ayan bir denizanas�d�r. I��k �reten canl�lar sadece deniz hayvanlar� de�ildir. Deniz kalemi abisin dibinde yerle�ik bir ya�am s�rd�r�yor. Potansiyel bir avc� yakla��rsa veya v�cuduna yakla��rsa deniz kalemi uyar�c� bir ���k dalgas� �retiyor. Ancak biyo ayd�nlatma avc�lara kar�� her zaman koruyucu olmayabilir. Ba�ar�l� avc�lar�n biyo ayd�nlatmadan yararland��� san�l�yor. En s�k rastlan�lan bal�klardan biride fener bal���d�r. Fener bal���n�n bu ismi almas�n�n sebebi v�cudunun yan taraf�nda boncu�a benzeyen ve ���k sa�an organ dizileri bulunur. Kero tetis, m�rekkep bal��� ve di�er derin deniz avc�lar� alacakaranl�kta hareket eden bir siluet arayarak avlar�n�n yerlerini bulabilir. Vanpirotetis aniden a��larak zar tamamen sararak g�r�nt�s�n� tehlikelere kar�� de�i�tiriyor. Son derce hassas ve geli�mi� ���k �reten organlar� bulunuyor. Bunlar bir �ift parlak g�ze benziyor. Ara�t�rmac�lar bunun potansiyel avc�lar i�in �ok cayd�r�c� oldu�unu d���n�yor. Dokuna�lar�n� hareketsiz b�rakan vanpirotetis �ok az oksijenli ortamda avlanmak i�in fazla enerji gerektirmeyen etkin bir yoldur. Sonra dokuna�lar�na bir bal�k ya da karides dokununca vanpirotetis hemen av�n �zerine atl�yor. Zar�n� kullanarak av�n� sar�yor ve yutuyor. Bu oksijeni az olan ortamlarda bile sinsi avc�lar dola��yor. Yakla�makta olan mavi k�pek bal���n� g�ren vanpirotetis ���k sa�an organlar�n� �al��t�r�yor. Ayn� zamanda zar�n� ters �evirip g�z�n� kapat�yor. Dr.Robins sayesinde en derin denizlerde bile ya�am�n� zorluklarla ge�iren hayvanlar hakk�nda bilgi sahibi olduk.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Vanpirotetisler d��manlar�na kar�� kendilerini nas�l savunurlar?
2-Vanpirotetisler evrim ge�irmi� olabilirler mi?
3-Vanpirotetisler ilk defa hangi �lke taraf�ndan bulunmu�?
4-Bilim adamlar�na g�re tarih �ncesinde vanpirotetisler nerede ya��yordu?
5-Z�t tonlama y�ntemini hangi hayvanlar kullan�r?
6-Kerotetisle fener bal���n�n kulland�klar� benzer y�ntemler nelerdir?
7-Vanpirotetisler k�pek bal���ndan uzakla�t���n� nas�l g�steriyor?
�������������������� Ar� Sokmas�na Fobinin Hipnozla Tetavisi
20dk
25. Ar� Sokmas�na Fobinin Hipnozla Tedavisi 20 dk
Ar� sokmas�na kar�� fobinin hipnozla tedavisi 15 ya��ndan k���k bir �ocu�un elinden tutup d��ar� ��kart�rken onun g�vende oldu�unu hissettirmekle ba�lar. G�ne� �����n�n oldu�u otlar�n oldu�u bir yere g�t�rd���n� hayal ediyor. Y�nlendirmeli hipnozdan sonra Michael�in zihni ar� korkusundan tamamen ar�nd�r�l�yor. Yoksa kurtulmad� m�? Nas�l oldu�unu ve ne hissetti�i sorulur. Hipnotik trans bir r�ya g�rmek gibidir. Kendilerine geldiklerinde hastalar�n dengeleri bozulabilir. ��i ar� dolu bir kavanoz getirilir ve ne hissetti�ine bak�l�r. Haz�r olup olmad��� sorulur. Hastan�n y�z ifadesinde bir karars�zl�k belirir. Onlara bakmaya haz�r oldu�unda s�ylemesini ister. Kavanozu eline al�r ve inceler. Ne g�rd���n� ve ne hissetti�i sorulur. Burada durup ar�lara bakmak onu �ok �a��rt�yor. Kendini �ok rahat hissediyor. Michael neden annesinden de�il de ar�lardan korkuyordu. Evrimsel olarak bir �ocu�un annesinden korkmas� uyumsuz olabilir. Michaelin zihni kendini savunmak i�in su�u ar�lar�n yaratt��� ac�ya atm��. Buda �m�r boyu s�ren bir fobiyle sonu�lanm�� olabilir. ��eriye Michael�in e�i girdi�inde �ok �a��r�r. Ve art�k arabaya bindi�inde cam� kapatmayaca��n� s�ylemi�. �ocuk ya�ta ciddi bir �ekilde tacize u�ram��. Buda ona b�ceklerden korkmay� ��retmi�. Ona ar� fobisinden kurtulmay� ��renmesinin onu taciz eden annesinin a�t��� yaralar� da iyile�tirmenin bir yolu oldu�u g�sterilmi�tir. Birka� saat i�inde ar�lara kar�� olan tutumu tamamen de�i�ti.50 y�l sonra hayvan k�busundan uyand�. Ama ge�mi�indeki yaralardan kurtulmak daha fazla bir zaman alabilir. Art�k ar�lardan korkmamas�na �ok �a��r�yordu. Art�k Michael iyile�mi�ti. Bu hayvan k�busundan kurtuldu.
.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r
1-Hipnozla ar� fobisinden tamam�yla kurtulabilir miyiz?
2-Hipnotiktrans ile r�ya aras�nda bir benzerlik kurabilir miyiz?
3-Korkular insanda kal�c� etki yaratabilir mi?
4- Annelerin �ocuklar�n� k���k ya�ta b�ceklerle korkutmas�n� do�ru buluyor musunuz?
5-Michael ar� fobisinden tamam�yla kurtulmu� olabilir mi?