Tarihteki Su Tufanlar� � Depremler Nerelerde Oldu ve Olas� �nlemlerin Geli�tirilmesi 45 Dakika

Pasifik�de deprem. Hint okyanusunda g�n do�du. Sabah 7.58 idi. Her �ey bir anda oldu. Tsunami dalgalar� k�y�ya yakla�t�k�a y�kseliyordu. �n�ne gelen her �eyi, bir buldozer gibi ezip ge�ti. �eyrek milyon insan hayat�n� kaybetti.

Deprem b�lgesinden 9966 km uzakl�kta olan Havai�de Tsunami Ara�t�rma ve Uyar�m Merkezinde �al��an; Dr. Berry Hawag�, 3 g�nl�k n�betinden sonra evinde dinleniyordu. 6 nokta �iddeti ve �zerindeki depremlerde, bilim adamlar� �a�r� cihaz� arac�l���yla bilgi al�rlar. Dr. Hawas�, saat 8 bir gece ilk mesaj� gelmi�ti. Havas� mesaj� ald�ktan sonra Havai�deki Tsunami Uyar� Merkezine 90 sn ula�t�. Her zaman Dr. Stuart Walnataln birlikte �al���rd�. Dr. Stuart oradayd�. �kisi bilgisayardaki simsik sinyallerin yerini tespit ettiler. Sinyaller Bat� Pasifik okyanusunun 2 ayr� yerinden geliyordu.Depremin yerini, sonras�nda �iddetini tespit ettillerinde afalam��lard�. 8 �iddetinde bir depremdi. Hemen bir g�zlem evi olu�turdular. Bilgilerin Tsunami Haber b�ltenine iletildi. Pasifik k�y�lar� depremle ilgili bilgileri ald�. Bilim adamlar� adeta k�r u�u�u yap�yorlard�. ��nk� Pasifik okyanusunda 100 tane ayr� derin bas�n� �l��m cihaz� bulunuyordu. Hint okyanusunda bu cihaz yoktu. Dart�n bu derin bas�n �l��m cihaz� Tsunami enerjisini dalga boyunu di�er ayg�tlar ise depremin �iddetini �l�erdi. Dr. Hawas ile Dr. Stuart depremin �iddetini �l�erken; d�nyan�n di�er ucunda �eyrek milyon insan �l�yordu. Katil dalgalar �ok h�zl� ilerliyordu. G�ney Californiya �niversitesi�nde Tsunami ara�t�rma g�revlisi olan ve s�rf ile ilgilenen Dr. Haze Borreya g�re normal dalga; r�zgar�n okyanus y�zeyindeki sular� toplay�p �i�irmesiyle olu�ur. �lk dalga s�� kesime ula�t���nda s�rt�nmenin etkisiyle yava�lar. Arkadan gelen dalgalar yava�layan dalgalar �zerine biner. Y�kselen bu s�tunu olu�ur.� Dr. Jone Dorrora�ya g�re ise Hurmal dalgalar�n tepe noktalar� aras� mesafe 90 m-180 m aras�d�r. Tsunami dalgalar�n�n tepe noktalar� aras� mesafe 160 km�dir. �ok fazla enerji bar�nd�r�r. Enerjinin su partik�l�nden di�er bir su portok�l�ne iletilmesi sular�n y�kselmesini sa�lar. Su �zerinde k�r�lan bir dalgan�n t�m okyanusun h�cum etti�ini d���n�n. Tsunami dalgas� t�pk� bir jet h�z� gibi ilerler. �lk k�y�ya �arpan Tsunami dalgas�n�n h�z� 50 km bir sonrakiler 70 km-80 km h�zla gider. �ok y�k�c�d�r.

Tsunaminin nas�l h�z kazand���n�, olu�umunun nedenlerini anlarsak felaketlerin �nlenmesinde yararl� olacakt�r.

Dr. Slman Boxal, Tsunami�nin olu�umunu incelemi� 1 m³ su 1 ton a��rl���ndad�r. Tsunami, kayna��n�n 2-3 dalga �retmesi ve kaynaktan ayr�lan her dalgan�n da 2-3 dalga �retmesi. Bunun yan�nda geriye �ekilmesinin yan�nda i� kesimlere ilerler.

Tsunamiye heyelanlar, toprak kaymas�, g�k ta�lar�, depremler, volkanlar� neden olabilir. D�nyan�n en yak�n tarihinde 4350 km yak�n�nda bir g�k ta�� ge�ti. Baz� bilim adamlar� bundan 65 milyon y�l �nce Meksika�n�n Yakata yak�nlar�na bir g�k ta��n�n d��t���n� d���n�yorlar. Bu da dinazorlar�n neslinin ok olmas�na neden oldu. G�k ta�� kara yerine suya d��m�� olsayd�, t�m gezegen etkilenebilirdi. Endonezya�da 1883 y�l�nda Craro orta Volkan� patlad�. Patlaman�n g�r�lt�s� insan o�lunun duydu�u en b�y�k g�r�lt� sesiydi. 4800 km uzakl�kta duyuldu�u tespit edildi.

1998 y�l�nda Papuna New G�ney 6,7 �iddetindeki deprem Tsunamiye neden oldu. 1.5 m y�kselen dalgalar deniz taban�n� sarst�, kuzey k�y�lar�na vurdu. 2000 insan �ld�. Ayn� anda depremin de�il, su alt� bir toprak kaymas�n�n etkili oldu�u anla��ld�. Orta �iddetindeki bir deprem oynak kaya ve pal��klara ula�t���nda Tsunamiye neden olabilir.

Woltor Dodluy Tsunami �nlemleri konusunda �al��an bir doktor su alt� b�y�k depremlerin deniz taban�nda, y�kselmelere, al�almalara yanal hareketlere neden olabilir. Suyun dalgalar olu�turmas�n� sa�lar. Diye su alt� yer kabu�u hareketleri suyu ileriye iter.� Okyanus i�inde b�y�k enerji kitleleri olu�turur. Hint okyanusunda olanda tam buydu. Olu�an dev dalgalar�n sars�nt�s� Maldiv ve Tayland�da hissedildi. 8 dk s�ren depremin sars�nt�s� deniz taban�n�n 1300 km alan�nda yer kabu�unun aniden 3 m y�kselmesi Tsunamiyi �iddetlendirdi. Tsunami k�y�lara vard���nda 27 m y�ksekli�indeydi. 100 cigatona e�de�erdi. Bu g�� 2. d�nya sava��nda Hiro�imaya at�lan atom bombas�n�n yayd��� enerjinin 6 milyon kat�na e�de�erdi. Prof. Conton Dynolakla Endonezya�da ya�anan dev Tsunaminin olu�umunu incelemi�. �lk Tsunami dalgas� k�y�ya ula�t���nda 5 m y�ksekli�indeydi. Daha sonra dev bir dalga i� kesimlere do�ru ilerledi. Tsunamiyi �l�mc�l k�lan 2 etken vard�r. �lki h�zd�r. Jet u�a�� gibi hareket eder, k�y�ya ula�t���nda 50 km h�z�ndad�r. �ok h�zl� ilerler, �ok mesafe al�r. Nedeni enerjisini �ok h�zl� bir �ekilde su i�ine transfer etmesidir. Su partik�llerinden enerji at�l�mlar� �ok h�zl� ilerler. �kincisi ise Tsunami son ana kadar ilerlerken kendini hi� belli etmez. A��k denizlerde Tsunami dalgalar� 2-3 m olur. �zerinden ge�en gemiler, bu dalgalar� hi� fark etmez. Fakat s�� sular�na ula�t���nda enerji at�l�mlar� veya �ok dalgalar g�zle g�r�n�n bi�imde b�y�r. K�y�ya vurmas�yla birlikte 160 km ula�abilir.

Tsunami dalgalar� okyanusun i� kesiminde zarars�z oldu�u halde, k�y�da her �eyi harap eder. Dalgan�n uzunlu�u da bu zarar�n nedenleri aras�nda. Baz�, g�nlerdeki dalga boyu, Tsunami dalga boyuyla ayn�, fakat enerji at�l�mlar� �ok az oldu�u i�in Tsunami yaratm�yor.

Hawayi�de Hilo kasabas�nda Tsunami olma olas�l��� olan bir b�lgedir. 1946 y�l�nda b�y�k kay�p verdiler. Halk k�y�lara inip dalgalar� yak�ndan izledi. Hi� bir bilgisi olmayan halk�n 96�s� �ld�. Dr. Woltor�a g�re hayatlar�n kurtar�lmas�n�n en etkili yolu halk�n bu konuda etrafl�ca bilgilendirilmesi. Do�an�n uyar�s�n� dikkate almalar�d�r. Simeulue tarihe en yak�n 1907 y�l�nda 100 y�ll�k derslerini iyi ��renmi�lerdi. 2005 depreminde 75 bin ki�iden 7�si �ld�. Simeulue b�lgesi depreme en yak�n b�lge idi. 3 dk sonra sular�n geri �ekilmesiyle halk y�ksek tepelere yol ald�. B�lge harap oldu. Ancak insanlar �lmedi.

Tsunami�nin �nlenmesi �ncelikle tsunaminin merkezini tespit etmekle ger�ekle�ir. Bu nedenle Sih ve ekibi tsunaminin etkili oldu�u b�lgelerin yer kabu�u hareketlerinin sismolojisini ara�t�rd�.

Endonezya�n�n Simeulue adas�nda incelemeler yapt�. Depremden dolay� Simeulue�nin e�ik oldu�unu tespit ettiler. Simeulue�nin mercanlar� 1,5 metre su y�zeyine ��kmas� kara hareketlerinin bir tespitiydi. Mercanlar havayla temas etti�inde �l�rler. Eski ve yeni mercanlardan al�nan kesitler yerin tarihi konusunda bilgi edinildi. Bu nedenle Endonezya h�k�metinden izin al�narak elektrikli testere kullan�ld�. Al�nan kesitler �zerindeki halkalardan y�zlerce y�ll�k tarihin konusunda bilgi edinildi. Sih�in �al��mas� b�lgenin deprem s�kl���n� ortaya koyuyordu.

Deprem kaynakl� Tsunamiler �ncede tespit edilmeli, trajik kay�plar�n �n�ne ge�ilsin. 2004 y�l�nda depremden etkilenen Asya �lkeleri 2-3 y�l� al�r eski haline d�nmesi. �lke yaralar�n� sarmaya devam ederken, baz� bilim adamlar� Hint okyanusunda yeni bir depremin olu�abilece�ini d���n�yor. H�k�met b�lge halk�n�n hayat�n� kurtaran erken uyar� sistemi cihaz�n� olu�turuyor. Hint okyunasunda erken uyar� sistemi Pasivi�yi uyaran sistemin bir ayn�s�d�r. T�m Pasivi�yi koruyan sismometreler depremin derinli�ini �iddetini, h�z�n�, enerjinin hangi y�ne ilerledi�ini ve ta��d��� su hacmini dahi �l��yor.

Bir tsunami olunaca�� uyar�s� geldi�inde b�lge h�k�meti etkili olan b�lgede tahliye karar� al�r. Havayi�de bulunan Pasivik Tsunami Uyar� Sistemi�nde g�revli olan, Hint Okyunasunda derin bas�n� cihazlar�n� yerle�tirilmesinde etkin rol oynayan Chip Mocroary olas� Tsunamilerin daha k�y�lara ula�madan tespit edildi�ini s�yl�yor. Ancak Tsunami k�y�larda olursa dart ad�yla bilinen derin bas�n� �l��m cihaz� belki de hi� i�e yaramayacak. Okyanusun i� kesiminde olursa 2-3 saat al�r k�y�lara ula�mas�. Halk bu s�re i�inde tahliye edilebilir. Ancak k�y�da olursa 30 dk bir s�releri olacakt�r.

Kon Murphy�e g�re t�m insanlar� bu k�sa s�rede tahliye etmek imkans�z. Bu nedenle insanlar ailelerini al�p deniz seviyesinden 30 m y�ksekliklere ��kmas� gerekir.

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

1) 2004 depremi nerede, ka� �iddetinde, ne kadar s�rd�?

2) Bilim adamlar� hangi okyanustan bilgi edinemiyorlard�r?

3) Tsunaminin olu�umu nas�l ger�ekle�ti?

4) Tsunaminin nedenleri neydi?

5) Tsunamiyi �l�ms�z k�lan 2 neden hangileriydi?

6) Katil dalgalardan nas�l kurtulabilinir?

7) Bir sonraki Tsunami nas�l tespit edilebillinir?

8) Sismometreler ne i�e yarar?

9) Endonezya felaketleri hangileriydi?

10) Kurtulman�n en etkili yolu?

11) Tsunaminin enerji miktar� ne kadard�r?

SA�ME KO�UT E��T�M B�YOLOJ� 3.SINIF