�ili�deki D�nyan�n En Kuru Atakam ��l�n�n Olu�umunun Bilimsel Hikayesi

����������� Bilim adamlar� �l� vadiden tam 50 kat daha kuru olan Atakam ��l�n� incelemi�lerdir.�pu�lar� d�nyaya bir pencere a��yor.Bat�s�nda Pasifik Okyanusu Do�usunda ise And da�lar�n�n yer ald��� bir ��ld�r.Boyu 800 km eni ortalama 150 km dir.Ara�t�rma sakin bir yer olan Quillagua kasabas�nda ba�l�yor.Jeolog JOHN HOUSTON d�nyan�n en kuru yerinin kuruluk oran�n� �l�mek i�in buraya gelir.Buraya 3 y�lda bir ya�mur ya��yor ve buras����� ortalama olarak y�ll�k 1mm ya��� al�yor.

����������� Yani Atakama ��l�n�n bir kahve fincan�n� su doldurmas� i�in 100 y�l ge�mesi gerekiyor.D�nyan�n �nemli ��llerinden �o�u iki �zel enlemde bulunur.G.Y.K o�lak d�nencesi Atakam ��l� ile Afrika'n�n Yomik ve Kavahari ��llerinden ge�iyor.Kuzeyde ise Yenge� d�nencesi Sahra ��l�nden ge�iyor.Havadaki nem oran�n� �l�en cihazla ��l�n nem oran� % 10 olarak �l��l�yor.1700 y�llarda bilim insanlar� tropikal yerlerin neden kuru oldu�unu ara�t�rmaya ba�l�yorlar.�ngiliz Metoroloji uzman� CORCH HEBL� r�zgarlar�n neden kuzeyden de�il de bat�dan esti�ini merak etmi�tir. Buda havan�n d�nyada nas�l dola�t���n� anlamas�n� sa�l�yor.Ekvatorda nemli zengin hava G�ne�le �s�n�r ve y�kselir.Bu s�cak ve nemli hava ekvatora y�kselir ve uzakla�t�k�a suyunu hemen ya�mur olarak bo�alt�r.�ki tropikal enleme ula�t���nda hava nerdeyse b�t�n nemini kaybeder.B�ylece a�a��daki alanlara hi� ya�mur d��mez.As�l gizem Atakam�n neden d�nyan�n en az ya��� alan yer oldu�unda yat�yor.Bilim adamlar� Atakam�n ilk olarak nas�l olu�tu�unu ��zerek bu sorunun ayd�nlanaca��n� d���n�yorlar.HOUSTON bir test yaparak(su ile) Cipson denen kayaya uygulan�yor ve kaya hemen par�alan�yor.Buda kaya olu�tu�undan beri buraya hi� sa�anak ya�mur ya�mad���n� g�steriyor.Bundan sonraki ad�m kayan�n ya��n� hesaplamak ve buran�n ne zaman kurudu�unu anlamak.�evredeki kayalarda fosiller incelenerek ��l�n 150 milyon ya��nda oldu�u belirtiliyor.Cipson tebe�irimsi bir mineraldir,��llerde de�il sularda meydana gelir.S��, s�cak ve tropik denizlerde ��z�nm�� halde bulunur.Su �s� sayesinde buharla�t���nda kat�la��yor.Yani Atakam ��l� �nceden denizin dibiydi.��l�n baz� k�s�mlar� deniz seviyesinin 3 km a�a��s�nda.EL totio'da(��l�n do�u ucu) bu arazide G.Y.K 'nin en b�y�k Gayzer alan� bulunuyor.Su yerin alt�nda �s�n�yor.Yer kabu�u burada hep canl�d�r.��l�n alt�nda alt �st edici belirtiler var.Burada Pasifik okyanusunun kabuklar� G�ney Amerikan'�n alt�na giriyor.Bu jeolojik s�rece SUBL�KS�YON denir.Pasifik okyanusu kabuklar� daha a��r oldu�u i�in a�a��da kal�r.80 km2 kadar denize girip eriyor,bu kritik derinli�e ER�ME DELG�S� denir.Erimi� s�cak kaya yukar� ��k�yor ve volkanlar� olu�turuyor.Bu s�re� bilim insanlar�na okyanusun nas�l ��lle�ti�ine dair ipu�lar� veriyor.�����������������������������������������������������

��������� ��l�n tamamen ters taraf�nda ise daha �ok ipucu ortaya ��k�yor.K�y�daki tepelerin tamam� volkan patlamas� oldu�unu g�steriyor ilk patlama potansiyelleri yakla��k 155 y�l �ncedir.O zamanlarda �ilinin hepsi sular alt�ndayd�.Erime b�lgesi ��l�n alt�na do�ru ge�tik�e yeni bir kabuk olu�turdu .Topra�� kal�nla�t�rd� ve y�kseltti b�ylece Atakam ��l� yava��a ortaya ��kt�.Bug�n erime b�lgesi karadan 300 km i�erde ve ortaya ��kard��� erimi� kayalar volkanlar� harekete ge�iriyor.K�������� UZEY �ilinin bu b�lgesinde d�nyan�n en b�y�k ve en �nemli bak�r madeni burada bulunuyor.(kuru iklimden kaynakl�).Burada ya��� olmad���ndan erozyon olu�maz,madenler ayn� kal�r.Atakamda s�cakl�k g�nde 26oC,�l� vadide d�zenli derecede 43 oC dir.Atakama da ilgin� olan bir �ey de so�uk su seven penguenlerin s�cak havada bulunmalar� kafa kar��t�r�c�.Sudaki s�cakl�k 12 oC , karada ise 26 oC civar�nda Humboldt so�uk su ak�nt�s� Antartikadan geliyor.Ak�nt� havan�n so�umas�na neden oluyor fakat �nversiyon tabakas� nemi toplad��� i�in ya��� engellenmi� oluyor.QuebradaJeolog bir testle bu alana en son ne zaman sa�anak ya��� ald���n� ara�t�r�yor.Kayalar g�ne� ����� ile pi�erken(kozmik ���nla) biroksen k�r�l�yor ve helyum3 denen bir gaz salar.Bu gaz mikroskobik miktarda olu�ur.Al�nan bir ka� preparat �sko�ya'n�n Lazkov kentine getiriliyor.Jeolog makinelerden ge�irdi�i �rnekler 23 milyon y�l �nceye gidiyor yani o zamandan beri ya��� almad���n� g�steriyor.Buda bu b�lgenin en el de�memi� yerlerden biri oldu�unu g�z �n�ne seriyor.Atakam�n di�er taraf�nda Amazon ormanlar� bulunuyor fakat sa�anak ya���lar Atakama hi� d��m�yor bunun nedeni u�suz bucaks�z And s�ra da�lar�d�r.

�emsiye etkisi :Andlar�n y�kselmesiyle 10 milyon y�l �nce ��le ya�mur d��mesini engellediler ve bu etki Atakamay� en kuru yer yapan sonuncu etkidir.D�nyan�n en kuru yerinde insanlar�n ya�ad���na dair deliller bulundu. �nsanlar burada nas�l ya�ad�?Guanogueros denilen bir yerde b��ak gibi aletlerin bulgusu ile insanlar�n ya�ad��� tahmin ediliyor.90 km2 'lik bir alana sahip bu ��lde 1997 de kan�t bulmak i�in yolculu�a ��k�ld�.�klimdeki de�i�iklikler kayalarda g�zlenebilir.Mikroskobik ya�am fosilleri (tatl� sularda ya�ayan)alg fosillerinin s�k��mas� ile Diyatomeler olu�mu�.Bunlar buran�n bir batakl�k oldu�unu g�steriyor.Bilim adam� Batora bir ma�araya girmi� ve �il�ilyaya ait asit d��k�lar�n�n birikmesiyle olu�an organik madde kal�nt�s�n� bulmu�.D��k�lar�n kenar�nda buldu�u otlara Karbon testi uygulam�� ve otlar�n ya�� yakla��k 12 bin ��km��.11 bin y�l �nce son buzul �a�� sona erdi. Alglere daha �ok ya�mur d��t� ve ��ller su ald�,iklim tekrar de�i�ti �il�ilo ve insanlar yok oldu.��l�n nem oran� %10 olarak �l��ld�.1960'tan beri bu alanda bakteri arand� ama bulunamad�.Tuhaf beyaz bir alan bulundu,kaya par�aland� ve kayan�n i�inde ye�il renkli mikroorganizmatik canl�lar bulundu.Sodyum klor�r (NaCI) sensorlar yerle�tirilmi� ,baz� ender durumlarda %70 'lik nem bulunmu� ve bu suyun tuz kayas� taraf�ndan emilmi� oldu�u ve i�indeki canl�lar�n ya�am�na elverdi�i g�r�lm��.Ayn� olay�n Marsta olabilece�i d���n�ld�.

���������������� A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

���� S-1:Atakama ��l�n�n �ok yak�n�nda ya�mur ormanlar�(Amazonlar) olmas�na ra�men neden buras� hi� ya��� alm�yor?

���� S-2:Bu kuru yerde daha �nce bir medeniyet ya�ad� m�?

���� S-3:Atakama ��l� neden d�nyan�n en az ya��� alan yeridir?

���� S-4:��ldeki kayalar en son ne zaman su taraf�ndan hareket ettirildi?

���� S-5:��l�n muazzam ya�� ka�t�r?����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������

���� S-6:Bu ��lde r�zgarlar neden kuzeyden de�il de bat�dan esiyor?

����� S-7:Son buzul �a�� ne zaman sona erdi?

����� S-8:��lde diyatome topra��n�n bulunmas� neyi g�steriyor?

����� S-9:And da�lar� ne zaman y�kseldi?

����� S-10:Subliksiyon nedir?

����� S-11:Erime delgisi nedir?

����� S-12:�emsiye etkisi nedir?

����� S-13:Neden en b�y�k bak�r madenleri bur da bulunuyor?

����� S-14:S�nm�� volkanlar neyi g�steriyor?

����� S-15:Otlar�n ya�� nas�l hesapland�?������������������

���� S-16:Humbord ak�nt�s� nedir;nas�l olu�tu?

����� S-17:Tropikal enlemler neden �ok kurudur?

���� S-18:Atakam ��l� ne zaman olu�tu?�����������������������������������������������������������������������

����� S-19:��lde cipson bulunmas� neyi kan�tl�yor?

Elif KORKMAZ E��T�M B�YOLOJ� 3.SINIF

 

������������������������������������ ���������������������

 

������� �����������������������������������������������������