B�Z� B�Z YAPAN NED�R? B�Z� K�M NASIL OLU�TURDU?

Antik Yunanl�lar Tanr�lar�n insanlar�n kendilerini kilden �ekillendirdi�ine inan�rlard�. Vikingler �de iki d���nce h�kimdi: Biri ate� di�eri buz. �kisi birle�ti�inde k�v�lc�mlar u�u�tu ve ilk canl�lar do�du. Bilim insanlar� halen bu as�rl�k muammay� ��zmeye �al���yor. Basit kimyasallar nas�l bir �ekilde canl� molek�le d�n��t�ler? Ya�am�n geli�imi ile ilgili �ok iyi teoriler var ama ya�am�n k�keni ile ilgili bir teoride anla�amad�, bilim insanlar�. Cans�z kimyasallar�n kar���m�n�n kendilerini nas�l canl� bir �eye �evirdiklerini ara�t�rd�lar.

�� Yarad�l���m�z�n gizemini ��zmek i�in evrimi geriye sarmam�z gerekiyor. Zamanda ve ilk canl�lar�n meydana geldi�i mek�na do�ru geri gitmemiz gerek. G�ne� sistemimizde 4 milyar y�l �ncesi. Bildi�imiz g�ne� sisteminden �ok daha farkl� bir yerdi. G�ne� gen� bir y�ld�zd�. Bug�n oldu�undan daha so�uktu. D�nya �ok daha s�cakt�, s�cak kayalar�n erimesiyle olu�mu� topun yeni kat�la�m�� haliydi. Kuyruklu y�ld�zlar ve b�y�k g�k ta�lar� her taraf�na savruluyordu. D�nyan�n jeolojik tarihinde Hediy�m tarihi denilen d�nemdi zamanlar ay, g�ky�z�n� kaplard�. ��nk� o zamanlar d�nyaya �ok daha yak�nd� ama g�ky�z�n�n kendisi de farkl� g�r�n�rd�. Mavi g�ky�z�nden ziyade k�rm�z� olmal�yd�. G�k ta�lar� ve kuyruklu y�ld�zlar taraf�ndan yanm��t�. Hediy�m da okyanuslar da farkl� g�r�n�yordu. Mavi ve temiz de�illerdi. Koyu ye�il, demir mineralleriyle doluydu. Hediy�m d�neminden kalm�� ta�lar� bulmak neredeyse imk�ns�z. Ak�p giden lavlar�n ve okyanuslar�n dibinde g�m�l�. Ama birka� ender 4 milyar ya��nda ta�lar halen bulunmakta. Stef�n, Gr�nland��n yak�nlar�nda bir tane buldu.Bu ta�lar�n �zerinde bir dizi siyah nokta vard�.Bunlar eski karbon kal�nt�lar�yd�.Karbonun iki farkl� bi�imi vard�r:Biri C12 �ok bilinen di�eri de ender olan C13 ya da a��r karbon.Normal jeolojik karbon birikintileri belirli oranda C12 ve C13 bar�nd�r�r ama bu benekler de�il. Stef�n, gezegenimizin 4 milyar y�l �nce Hediy�m da yo�un bombard�man ile m�cadele ederken bile konuksever bir ya�am oldu�unu kan�tlamak i�in bilgisayarda bir sim�lasyon geli�tirdi. Bu noktalar�n her biri d�nyaya gelen yo�un bombard�man s�ras�nda gelen kuyruklu y�ld�z ve g�k ta�lar�yd�. Stef�n��n ke�fi ya�am�n k�keni i�in yer ve zaman belirlemi� olabilir ama hayat�n nas�l ba�lad���yla ilgili hi�bir �ey s�yleyemiyordu.

������ D�nya 4,5 milyar y�l �nce e�er yery�z�ne ayak ba�m�� olsayd�k lavlar bizi an�nda k�l ederdi. Bu zehir kaynayan cehennemde ya�am nas�l �ekil buldu? 1953 y�l�nda iki g�z� kara kimyager bu soruya yan�t bulmaya �al��t�. Stanley Miller ve Er�l D�li, do�umundan hemen sonraki gezegenimizin sim�lasyonunu inceleyen deney tasarlad�lar. Sonu�lar o kadar ����r a��c�yd� ki deney saklan�ld�. Buharla�makta olan bir okyanusu temsilen candan bir kap var.Bu atmosfer bir cam kaba ba�l�.Bu cam atmosfer kapta elektrotlar var ve bu elektrotlara enerji bo�almas� uygulayarak y�ld�r�m sim�lasyonu olu�turdular.Bu klima sistemiyle atmosferden d��ar� yo�unla�t�rd��� maddeler bu cam kab�n i�ine geri gidiyor ve tekrar su kab�na geri d�n�yor.Bu ��zelti zehirli y�ksek miktarda hidrojen siyan�r i�ermekte ama bu kahverengi ��zelti ayn� zamanda �nemli bir �ey i�eriyordu.Zehirli kimyasallar�n aras�nda aminoasitler.Aminoasitler,proteinleri in�a eden esas bloklar ve canl� �eyler proteinlerle in�a olur.Kemiklerimizi,sa�lar�m�z� ve derimizi in�a ederler.Bu zamana kadar eski atmosferi organik bile�imlerle yaratmaya �al��t�lar ama her zaman ba�ar�s�z oldular.

����� Jeck Jowstek, ya�am�n en b�y�k s�rlar�ndan birini ��zmeye �al���yor. �lk ya�am formlar� nas�l kendilerine bir duvar �rd�? Bug�nk� h�cre zarlar� �ok sert, se�ici bir yap�ya sahip ama bu geli�mi� bir mekanizma gerektiriyor ki bu da ilk h�crelerde bulunmuyordu. Jeck, ilham�n� sabun k�p���nde buldu. Sabun k�p�kleri ya� asidi denilen molek�llerden olu�uyordu. Bu ya� asidi zarlar� evrimin en �nemli i�lerinden birini ba�ar�yor. Kendi kendine �o�alma ve bunu otomatik olarak yap�yorlar. Jeck, ya�am�n ilk h�cre yap�s�n�n tarifini bulmu� olabilir ama ger�ekten ya�ayabilmeleri i�in o h�crelerin bir hayati etkene ihtiya�lar� var. Bu da genlerdir. Genler bir h�creyi kendisinin kopyas�yla kar��la�t�ran hibritlerdir. Kimyager John Sat�rlen, DNA�n�n nas�l olu�tu�unu ke�fetmeye �al���yor. Bilim adamlar� uzun s�re RNA�n�n, DNA�n�n �nc�s� olabilece�ine inand�lar. RNA�da her blok asl�nda iki b�l�mden olu�uyor: Glikoz ve bir n�kleer baz. Kimyagerler n�kleer baz yapabildiklerini g�rd�ler ve o zaman fark ettiler ki asl�nda glikoz da yapabilirler. Sonra bunlar� birle�tirmeliyiz diye d���nd�ler ve y�llarca denediler ama onlar� kimyasal olarak birle�tiremediler.

���� Filisse, �amuru kazarak g�lge biyosfer ar�yor ve bu �amurda bulabilece�imiz ya�am ben ve sivrisinek kadar de�i�ik mikrop olabilir diye d���n�yor. Yeni bir yere gitti�i zaman M�nakresyi s�tunu olu�turmak i�in �rnekler al�yor. Her t�rl� mikrobu yeti�tirmek i�in toprak. �amur �rne�ini al�p cam kavanoza koyup ve cam�n �n�ne koyuyor. M�nekresyi s�tununda zamanla geli�en �ok g�zel renkler g�r�yor. Renklerin geli�imi s�tunda ya�amakta olan farkl� t�rdeki mikroplar� g�steriyor. Her t�rl� mikrop ya�ayabilmek i�in belirli elementlere ihtiya� duyar. Baz�lar� g�ne� �����yla beslenir baz�lar� karbonla baz�lar� da s�lf�rle. �m� Felisse�nin 2009�da ald��� bir �amur �rne�i tahmin edebilece�inden �ok daha de�i�ik mikroplar ortaya ��kard�. D�nyan�n herhangi bir yerinden daha zehirli bir yerden geldi. Kaliforniya Mono G�l�.Bu g�lde �ok y�ksek miktarda arsenik var.Bir�ok organizma i�in arsenik zehirlidir.

���� Ya�am�n k�kenini bulmak i�in yap�lan bilimsel ara�t�rmalar hi� beklenmedik bir �ey ortaya ��kard�. Birden �ok ya�am formu olabilir. Gezegen bilimcisi Ben Vays, laboratuvar�nda ba�ka bir gezegene ait par�alar bar�nd�r�yor. Mars�tan d�nyaya yolculuk etmi� ta�lar. Bizim marsl� oldu�umuz ihtimalini d���n�yor. Bilim insanlar� o zamanlardan kalma marsl� bir ta� buldu. Ad� ALH84001,0.Bu ta� mars�n y�zeyinde �ekillenmi� ve sonra gezegenden kopar�lm�� marsl� bir g�k ta��. Bu ta� Antarktika�da bulundu. Ta��n i�erisindeki k���k solucan�ms� canl�lar ALH84001,0 uluslararas� �ne kavu�turdu. �ddialara g�re bunlar, marsl� mikroplar�n fosille�mi� haliydi. Ben, bu ta��n �zerinde halen ya�am kal�nt�lar�n�n olabilece�ini d���n�yor. ��nk� ta�, manyetik. Marsta manyetik alan oldu�unu s�yl�yor. Manyetik alans�z bir gezegen g�ne� ���n�ndan ve g�ne�in yo�un par�ac�k ak�nt�s�ndan korunamaz. Mars, d�nyan�n yar� boyutunda oldu�u i�in erimi� bir lav k�tlesiyle d�nyadan �ok daha �abuk so�umu� olabilir. Mars yava��a so�uyup ya�am� destekleme �zelli�ini kaybederken son marsl�lar bizim daha s�cak ve nemli gezegenimize s��ram�� olabilirler.

�������

 

����� ����A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

 

��������� 1-Antik Yunanl�lar canl�l���n nas�l �ekillendi�ine inan�rlard�?

��������� 2-Vikinglerde h�kim olan iki d���nceyi yaz�n�z?

��������� 3-Bilim insanlar� ya�am�n k�keni ile ilgili bir teoride anla�abildiler mi?

��������� 4-D�rt milyar y�l �nce g�ne� ve d�nya nas�ld�?

������� ��5-D�nyan�n jeolojik tarihinde Hediy�m tarihi denilen d�nemi anlat�n�z?

��������� 6-Stef�n, Hediy�m�a gidiyor ve ya�am belirtilerini anlamaya �al���yor. Bu belirtiler nelerdir?

��������� 7-Stanley Miller ve Er�l D�li�nin tasarlad�klar� deneyi a��klay�n�z?

��������� 8-Kuyruklu y�ld�z d�nyam�za yanlamas�na �arpt��� zaman ilkel gezegenimize neler b�rak�yor?

������ ��9-Ya� asidi zarlar� evrimin hangi �nemli i�lerinden birini ba�ar�yor?

������� 10-Bilim insanlar� �nceleri RNA ile DNA aras�ndaki ili�kiyi nas�l de�erlendirmi�lerdir?

������� 11-Bilim insanlar� zaman�nda glikoz ve n�kleer baz� kimyasal olarak birle�tirebildiler mi?

������� 12-M�nakresyi s�tunu nedir?

������� 13-Felisse, Mono G�l�ndeki deneyinde neler buldu?

������� 14-Bilim insanlar� marstan gelen ta�� nerede bulmu�tur ve bu ta��n ad� nedir?

������� 15-ALH84001,0 �� uluslararas� �ne kavu�turan �zelli�i nedir?

������� 16-Manyetik alan�n canl�l�k i�in �nemi nedir?

 

 

 

 

 

 

��������������������������������� ������������������������������CANAN B�RKAN

��������������������������������������������������������� ���E��T�M FAK�LTES� FEN B�LG�S� ��RETMENL��� 4.SINIF