>
���������������������������������������� Metaller,
Madenler ve Elementler�
45 dk
Madenlerin i�lenmesi bronz �a��ndan �nce
ba�lam��t�r ve insano�luna g�zel bir gelecek sa�lam��t�r. Madenlerin i�lenip
her yerde kullan�lmas� modern bir mucizedir. �n�a edilmi� d�nya sert kaslar ve
madenlerin bu kaslarla d�v�lmesi ile in�a edilmi�tir. K�pr�ler, g�kdelenler,
gemiler, otomobiller, u�aklar madenin i�lenmesiyle olu�turulmu�tur. Her madenin
kendine g�re �zelli�i vard�r. Baz�lar� elektri�i iletir baz�lar� d���k �s�da
erir baz�lar� �ok dayan�kl�d�r. ��te metaller bu �zelliklerine g�re farkl�
alanlarda kullan�l�r. Do�ada bulunan saf metaller bile�enlerine
indirgenemezler. Elemenler periyodik cetvelde yer al�rlar. Madenler elementlerle
birle�erek ala��m olu�tururlar. �rne�in, demir oksijenle birle�erek pas halini
al�rlar. Bu y�zden demiri saf halde bulmak zordur.
Arkeologlar�n s�ylediklerine g�re ilk
kullan�lan maden d�nyadaki her yerde bulunan bak�rd�r. Bak�r do�ada ala��m �eklinde
de�il yerli halde bulunur. Bak�r kolayca i�lenip �ekillendirile biliyordu. �lk
insanlar bak�r� a��rl���ndan dolay� kullan�laca��n� ve kolayca eriyip
�ekillendirilece�ini fark ettiler. Bak�r �evresinde ki kimyasallarla
birle�ti�inde parlak mavi ve parlak ye�il halini ald��� i�in kolayca fark
edilmi�tir. Bak�r cevherleri toplan�p �s�ya dayan�kl� seramik kaplara konup
erime noktas�na kadar �s�t�lm�� ve kaplara d�k�l�p �ekillendirilmi�tir. Bak�r
d�v�lerek �ekillendirilmi�tir. Bak�r�n d�v�lmesi bak�r atomlar�n� daha s�k� bir
d�zene soktu�u i�in d�zle�tirip sertle�tirmi�tir. Bak�r yumu�ak ve keskin
de�ildir. Fakat di�er madenlerin ortaya ��kmas� ve bak�rla ala��m
olu�turmas�yla daha sert bir yap� alm��t�r. Bak�r�n i�ine kalay�n kat�l�m� ile
bronz dedi�imiz ala��m elde edilmi�tir. Hem �in hem de orta do�u uygarl�klar�
bronzu i�leyen ilk uygarl�klard�r. Teknolojinin ticaret yollar� yard�m� ile
7000 y�l �nce her yere yay�ld�. Bronz k�l�� ve balta yap�m�na uygunlu�u ve
kullan��l��� nedeni ile tarih�iler maden kullan�lmaya ba�lad��� d�neme bronz
�a�� demi�lerdir. Bak�r g�n�m�zde �ok yerde kullan�lmaktad�r. Bak�r tel halini
alabildi�i, uzaya bilmesi ve elektri�i iletebildi�inden dolay� bir�ok alanda
kullan�lm��. Bronz ise dayan�kl� oldu�undan conta, vida ve di�er makine
par�alar�nda kullan�lm��t�r. D�vme madenlere egemen ola bronzun yerini demir
ald�. Demir �a�� yakla��k olarak 2500 y�l �nce Avrupa Asya ve Afrika da
ba�lad�. Demir bronzdan daha yumu�akt� ve d�nyada en �ok bulunan d�rd�nc�
elementti. Demirin en eski bilinen kayna�� g�kta�lar�d�r. Demir insan hayat�nda
o kadar �nemliydi ki 2000 y�l kullan�ld�. Demiri i�leme y�ntemleri eski
zamanlarda kullan�lan y�ntemlerde pek bir fark� yoktur. Is�ya dayan�kl� bir
kaba konup kabaca 1482 derecede eritilip yumu�ak bir hale gelindi�inde
d�v�lmektedir. Alt�n �ok ender bulundu�u ve yumu�ak oldu�u i�in kolayca
i�lenmektedir. Sar� renkte olan alt�n bir�ok uygarl���n dikkatini �ekmi�tir. Ba�ar�
servet ve g�c� simgelemektedir. Alt�n okside olmaz elektri�i m�kemmel iletir.
Alt�n �ok az bulunur. Alt�n 16. y�zy�lda Amerika ya gelen �spanyollar aras�nda
koloni kurma e�ilimine yol a�t�. �spanyollar d�nyan�n en zengin hale getirecek
alt�n� buldular. Baz� ki�iler batl�n� ba�ka madenlerin kar���m� olarak bulmaya
�al��t�lar. Bu da yeni ala��mlar�n bulunmas�na ve elementleri yanma �s�nsa g�re
s�n�fland�rmas�na olanak tan�d�. �deaya g�re kur�un madenini al�p alt�na
�evirmeye �al��an Newton�dur. Alt�n okside olmad���ndan uzay sekt�rl�nde,
elektronik e�yalarda ve di� yap�nda kullan�lm��t�r. Milattan �nce 1500 y�llar�nda
bilinen karbon ve d�kme denirin bir yan �r�n� olan �elik bronzdan, demirden ve
bak�rdan daha sert, hafif ve esnektir. �elik 1854 y�l�na kadar �ok az
kullan�lan �elik Henry Bezmen �in yapt��� seri �retimle hayat�m�za her yerde
kullan�lacak �ekilde girmi�tir. Asl�nda bir K�r�m sava��n da insanlara zarar
vermek i�in �elik top �retmekle hayat�m�za giren �elik bir
�ok alanda hayat�m�za kolayl�k getirmi�tir. Bezmer�in yapt��� bu seri
�retimle birlikte on y�l i�inde Amerika da fabrikalar kuruldu ve �elik �retimde
yeni y�ntemler bulundu. Yeni geli�tirilen a��k ocak sistemi ile �eli�in geri
d�n���m� elde edildi. 19. y�zy�lda ki �elik �retimi ile raylar, tar�m aletleri,
g�kdelenler, gemiler, sa�lam k�pr�ler elde edildi. Yeni geli�tirilen temel
oksijen ve elektrik arka f�r�nlar� sayesinde daha kolay bir �ekilde �elik
�retimi sa�land�.20. y�zy�lda bulunan al�minyum teknolojik geli�meleri
h�zland�rd�. D�nyada bulunan en bol ���nc� maddedir. S�k��t�rma bak�m�ndan en m�kemmel
�rne�i olu�turmaktad�r. Oksijenle olu�turdu�u ba� �ok kuvvetlidir. Bu y�zden al�minyumun
i�lenmesi i�in eski y�ntemler kullan�lamaz. Al�minyum ya�am�n her yerinde
kullan�lm��t�r �zelliklede hafif oldu i�in u�ak sekt�r�nde kullan�lm��t�r. Uzay
�a��n�n madeni olan titanyum ilk olarak 1791 y�l�na ke�fedildi. �elik kadar
sa�lam daha hafif ve kolayca �retiliyor ve Oksitlenmez. Demir ve al�minyumla
kar��t�r�larak pervanelerde, gemilerde, �ok hafif oldu�u i�in f�zelerde
kullan�lm��t�r. �nsano�lu elinde bulunan madenler yard�m� ile yeni ala��mlar
bulup ya�am standartlar�n� daha y�kseltmeye �al��maktad�rlar.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin
Ayr�nt�lar�nda Vard�r.
�� S.1 Madenler olmasayd� bu g�nk� hayat nas�l
olurdu.
�� S.2
Madenler insan hayat�nda yaralar� kadar zararlar� var m�?
��
S.3 Madenlerin i�lenmesi ekonomik ve y�k�c� d�nyan�n k�t� emellerini
ger�ekle�tirmek i�in ne kadar katk�da bulunmu�tur.
�� S.4
madenler i�lenemeseydi hayat zorla��r m�yd�?
��
S.5 insano�lu madenlerin hepsini kullana biliyor mu?
��
S.6 T�rkiye`de yeteri kadar maden ��kart�la
biliyor mu?
�� S.7 T�rkiye`de maden
i�letme fabrikalar� yeteri kadar var m�?
��
S.8 ��kar�lan madenler �lkenizde mi i�lenmektedir?
��
S.9 Madenlerin isimleri neden �a� ismi olarak kullan�lmaktad�r?
��
S.10 Madenler insanlara sa�l�k a��s�ndan zararlar� var m�? Varsa
nelerdir?
��
NURAY ERG�N
FEN 4 NO: 034