>

����������������������������������������                                                                 Metaller, Madenler ve Elementler45 dk

 

Madenlerin i�lenmesi bronz �a��ndan �nce ba�lam��t�r ve insano�luna g�zel bir gelecek sa�lam��t�r. Madenlerin i�lenip her yerde kullan�lmas� modern bir mucizedir. �n�a edilmi� d�nya sert kaslar ve madenlerin bu kaslarla d�v�lmesi ile in�a edilmi�tir. K�pr�ler, g�kdelenler, gemiler, otomobiller, u�aklar madenin i�lenmesiyle olu�turulmu�tur. Her madenin kendine g�re �zelli�i vard�r. Baz�lar� elektri�i iletir baz�lar� d���k �s�da erir baz�lar� �ok dayan�kl�d�r. ��te metaller bu �zelliklerine g�re farkl� alanlarda kullan�l�r. Do�ada bulunan saf metaller bile�enlerine indirgenemezler. Elemenler periyodik cetvelde yer al�rlar. Madenler elementlerle birle�erek ala��m olu�tururlar. �rne�in, demir oksijenle birle�erek pas halini al�rlar. Bu y�zden demiri saf halde bulmak zordur.

Arkeologlar�n s�ylediklerine g�re ilk kullan�lan maden d�nyadaki her yerde bulunan bak�rd�r. Bak�r do�ada ala��m �eklinde de�il yerli halde bulunur. Bak�r kolayca i�lenip �ekillendirile biliyordu. �lk insanlar bak�r� a��rl���ndan dolay� kullan�laca��n� ve kolayca eriyip �ekillendirilece�ini fark ettiler. Bak�r �evresinde ki kimyasallarla birle�ti�inde parlak mavi ve parlak ye�il halini ald��� i�in kolayca fark edilmi�tir. Bak�r cevherleri toplan�p �s�ya dayan�kl� seramik kaplara konup erime noktas�na kadar �s�t�lm�� ve kaplara d�k�l�p �ekillendirilmi�tir. Bak�r d�v�lerek �ekillendirilmi�tir. Bak�r�n d�v�lmesi bak�r atomlar�n� daha s�k� bir d�zene soktu�u i�in d�zle�tirip sertle�tirmi�tir. Bak�r yumu�ak ve keskin de�ildir. Fakat di�er madenlerin ortaya ��kmas� ve bak�rla ala��m olu�turmas�yla daha sert bir yap� alm��t�r. Bak�r�n i�ine kalay�n kat�l�m� ile bronz dedi�imiz ala��m elde edilmi�tir. Hem �in hem de orta do�u uygarl�klar� bronzu i�leyen ilk uygarl�klard�r. Teknolojinin ticaret yollar� yard�m� ile 7000 y�l �nce her yere yay�ld�. Bronz k�l�� ve balta yap�m�na uygunlu�u ve kullan��l��� nedeni ile tarih�iler maden kullan�lmaya ba�lad��� d�neme bronz �a�� demi�lerdir. Bak�r g�n�m�zde �ok yerde kullan�lmaktad�r. Bak�r tel halini alabildi�i, uzaya bilmesi ve elektri�i iletebildi�inden dolay� bir�ok alanda kullan�lm��. Bronz ise dayan�kl� oldu�undan conta, vida ve di�er makine par�alar�nda kullan�lm��t�r. D�vme madenlere egemen ola bronzun yerini demir ald�. Demir �a�� yakla��k olarak 2500 y�l �nce Avrupa Asya ve Afrika da ba�lad�. Demir bronzdan daha yumu�akt� ve d�nyada en �ok bulunan d�rd�nc� elementti. Demirin en eski bilinen kayna�� g�kta�lar�d�r. Demir insan hayat�nda o kadar �nemliydi ki 2000 y�l kullan�ld�. Demiri i�leme y�ntemleri eski zamanlarda kullan�lan y�ntemlerde pek bir fark� yoktur. Is�ya dayan�kl� bir kaba konup kabaca 1482 derecede eritilip yumu�ak bir hale gelindi�inde d�v�lmektedir. Alt�n �ok ender bulundu�u ve yumu�ak oldu�u i�in kolayca i�lenmektedir. Sar� renkte olan alt�n bir�ok uygarl���n dikkatini �ekmi�tir. Ba�ar� servet ve g�c� simgelemektedir. Alt�n okside olmaz elektri�i m�kemmel iletir. Alt�n �ok az bulunur. Alt�n 16. y�zy�lda Amerika ya gelen �spanyollar aras�nda koloni kurma e�ilimine yol a�t�. �spanyollar d�nyan�n en zengin hale getirecek alt�n� buldular. Baz� ki�iler batl�n� ba�ka madenlerin kar���m� olarak bulmaya �al��t�lar. Bu da yeni ala��mlar�n bulunmas�na ve elementleri yanma �s�nsa g�re s�n�fland�rmas�na olanak tan�d�. �deaya g�re kur�un madenini al�p alt�na �evirmeye �al��an Newton�dur. Alt�n okside olmad���ndan uzay sekt�rl�nde, elektronik e�yalarda ve di� yap�nda kullan�lm��t�r. Milattan �nce 1500 y�llar�nda bilinen karbon ve d�kme denirin bir yan �r�n� olan �elik bronzdan, demirden ve bak�rdan daha sert, hafif ve esnektir. �elik 1854 y�l�na kadar �ok az kullan�lan �elik Henry Bezmen �in yapt��� seri �retimle hayat�m�za her yerde kullan�lacak �ekilde girmi�tir. Asl�nda bir K�r�m sava��n da insanlara zarar vermek i�in �elik top �retmekle hayat�m�za giren �elik bir �ok alanda hayat�m�za kolayl�k getirmi�tir. Bezmer�in yapt��� bu seri �retimle birlikte on y�l i�inde Amerika da fabrikalar kuruldu ve �elik �retimde yeni y�ntemler bulundu. Yeni geli�tirilen a��k ocak sistemi ile �eli�in geri d�n���m� elde edildi. 19. y�zy�lda ki �elik �retimi ile raylar, tar�m aletleri, g�kdelenler, gemiler, sa�lam k�pr�ler elde edildi. Yeni geli�tirilen temel oksijen ve elektrik arka f�r�nlar� sayesinde daha kolay bir �ekilde �elik �retimi sa�land�.20. y�zy�lda bulunan al�minyum teknolojik geli�meleri h�zland�rd�. D�nyada bulunan en bol ���nc� maddedir. S�k��t�rma bak�m�ndan en m�kemmel �rne�i olu�turmaktad�r. Oksijenle olu�turdu�u ba� �ok kuvvetlidir. Bu y�zden al�minyumun i�lenmesi i�in eski y�ntemler kullan�lamaz. Al�minyum ya�am�n her yerinde kullan�lm��t�r �zelliklede hafif oldu i�in u�ak sekt�r�nde kullan�lm��t�r. Uzay �a��n�n madeni olan titanyum ilk olarak 1791 y�l�na ke�fedildi. �elik kadar sa�lam daha hafif ve kolayca �retiliyor ve Oksitlenmez. Demir ve al�minyumla kar��t�r�larak pervanelerde, gemilerde, �ok hafif oldu�u i�in f�zelerde kullan�lm��t�r. �nsano�lu elinde bulunan madenler yard�m� ile yeni ala��mlar bulup ya�am standartlar�n� daha y�kseltmeye �al��maktad�rlar.

 

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

 

S.1 Madenler olmasayd� bu g�nk� hayat nas�l olurdu.

�� S.2 Madenler insan hayat�nda yaralar� kadar zararlar� var m�?

�� S.3 Madenlerin i�lenmesi ekonomik ve y�k�c� d�nyan�n k�t� emellerini ger�ekle�tirmek i�in ne kadar katk�da bulunmu�tur.

�� S.4 madenler i�lenemeseydi hayat zorla��r m�yd�?

�� S.5 insano�lu madenlerin hepsini kullana biliyor mu?

�� S.6 T�rkiye`de yeteri kadar maden ��kart�la biliyor mu?

S.7 T�rkiye`de maden i�letme fabrikalar� yeteri kadar var m�?

�� S.8 ��kar�lan madenler �lkenizde mi i�lenmektedir?

�� S.9 Madenlerin isimleri neden �a� ismi olarak kullan�lmaktad�r?

�� S.10 Madenler insanlara sa�l�k a��s�ndan zararlar� var m�? Varsa nelerdir?

��

NURAY ERG�N FEN 4 NO: 034