�G�z�n Evrimi 45 dakika
������ Evrimin g�z bulu�u, �ok daha
vah�i ve rekabet�i bir d�nyan�n olu��mas�nda �nc� bir rol oynad�. Hayvanlar�n
et�kin avc�lar haline gelmelerini olanakl� k�lan g�rme yetene�i, evrimsel bir
sava�� harekete ge�irerek t�m gezegeni kapsayan �nemli bir de�i�ime neden oldu.
����� Hayvan krall��� milyonlarca t�r� i�ine
al�r ve bir�o�u ortak bir �zelli�i payla��r. Bu �zellik, g�rme g�c�d�r. Hi�bir
t�r ayn� �ekilde g�rmez. Farkl� �zellikte, farkl� g�r�n��te, farkl� b�y�kl�kte
g�zler vard�r. Bunun sebebi hayvanlar�n farkl� ya�am s�rmeleridir.
Hayvanlarda en
keskin g�zlerden baz�lar� ku�lara aittir. Y�rt�c� ku�lar daha keskin g�ren
g�zlere sahiptir. �o�u durumda g�zleri b�y�k olan�n g�r�� alan� da b�y�kt�r.
Kartallar�n g�zleri �ok b�y�kt�r.
����� Evrimin k�v�lc�mlar� k���k ve
rastlant�sal genetik de�i�imlerdir. Mutasyonlar bazen sorunlara sebep olurken,
bazen de yeni f�rsatlar olu�tururlar. Do�ada uyum sa�layamayan t�rler
kaybolmu�tur, nesilleri t�kenmi�tir. Hayatta kalmay� ba�aranlar kendilerine
�zg� g��l� mutasyonlara sahip olanlard�r.
����� G�zler farkl� t�rlerde evrimle�mi�tir.
M�rekkep bal���, sinekler, insan gibi �ok fakl� t�rlerde g�z� evrimle�tirmek
i�in ayn� temel genler kullan�lm��t�r.
����� �an deniz anas�
iskeleti, kalbi, beyni olmayan �ok basit yap�l� bir hayvand�r. Sadece birbirine
zay�f ba�larla ba�l� sinirlerden olu�uyor. Ama hayatta kalmalar�n� sa�layan
�nemli bir �zellikleri varm��. Bu �zellikleri sahip olduklar� g�zleriymi�;
siyah noktalara sahip g�rmeyi sa�layan ����� almaya duyarl� noktalara
sahipmi�ler.
���� �lk g�z fosilleri, bundan yakla��k 540
milyon y�l �nce, Kambriyen Devri�nin ba�lar�nda ortaya ��km��t�r.� �lk hayvanlar basit, pasif yarat�klard�.
Fosillerde bir�ok hayvan t�r�n�n ya�am�� oldu�unu g�r�yoruz. Ortaya ��kan
t�rler �nc�lerinden daha b�y�k ve hareketliymi� ve dahas� sava�mak i�in
silahlar evrimle�tirmi�lerdir: Do�al silahlar� geli�tirmi�lerdir. �eneler;
k�ska�lar ve en �nemlisi g�zler ortaya ��km��t�r.� �lk bile�ik g�zler trilobit (v�cudu �� par�a�dan olu�an, soyu t�kenmi� deniz
eklemba�cakl�s�) grubunda ortaya ��km��t�r.
����� B�ceklerin ve omurgal�lar�n
g�zleri farkl� olu�umlar� temsil ederler. Farkl� atalardan evrimle�mi�lerdir.
Yumu�ak dokudan yap�lm�� tek mercekli bir kamera, di�er ad�yla omurgal� g�z�.
����� Etobur dinozorlar� ba�ar�l�
y�rt�c�lar yapan g�zleriydi. Hedefini belirleme yetene�iydi. Tarihin g�rd��� en
b�y�k g�zlere sahiptiler. Dinozorlar�n g�zleri kemikleri gibi g�n�m�ze gelmeyi
ba�aramam��lard�r. Lazerleri kullanarak dinozorlar�n g�rme olay�n� ��zmeyi
ara�t�rm��lard�r.
����� Dinozorlar d�nya� ya
h�kmederken di�er canl�lar�n ya�am �ans� d���km��. Dinozorlar zaman�nda ki
memeliler �ok k���km��, avuca s��acak kadar k���k hayvanlarm��. Dinozorlar�n
yollar�na ��kmamak i�in ellerinden geleni yap�yorlarm��. Geceden yararlanmay�
denemi�lerdir ve geceye uyum sa�lam��lard�r. Karanl��a uyum sa�layacak iyi
�al��acak g�r�� sistemini gece g�r���n� geli�tirmi�ler.
������ G�nd�zle gece ya�ayan
hayvanlar�n g�zlerinin fark�, kornealar�n�n b�y�kl���ym��. G�nd�z ya�ayan
maymunun korneas� k���k, gece ya�ayan maymunun korneas� b�y�km��. Kornea g�z�n
penceresidir. G�z�n ne kadar ���k toplayaca��n�n s�n�r�n� o belirler. I��k
retinaya d��er, orda elektrik ak�mlar�na �evrilir. Optik sinirle beyne
g�nderilir.
���� Parlak g�z kedilerde geceleri
�ok aktifmi�. �evrelerine m�kemmel uyum sa�lamalar�n� sa�lam��t�r. G�zlerinin
parlamas�; avlar�n� iyi g�rmelerini sa�lam�� ve di�er y�rt�c�lara da daha
korkun� g�r�nm��lerdir.
���� �nsanlar geceleri net g�remez.
Bunun sebebi atalar�m�z�n geceyi b�rak�p, g�nd�z ya�amay� se�meleridir. �nsan
g�z� 2,3 milyon rengi bilgisayar� utand�racak �ekilde i�leyebilir.
���� Dinozorlar�n yok olmas�
memelilerin yay�lmas�na ve �e�itlenmesine sebep olmu�tur. Primatlar�n yani
maymunlar�n beslendi�i yapraklar incelenmi�. Spektrometre ile her bir yapra��n
renginin dalga boyu kaydedilmi�tir ve binok�ler
g�r��e sahip olduklar�n� g�rm��lerdir.
���� �o�u hayvanda g�zler yandaym��,
primatlarda ise g�zler ba�lar�n�n �n k�sm�ndaym�� ve bu durumda g�r�� alanlar�
darm��. Y�rt�c�lardan korunmak i�in grup halinde ya�am��lard�r. Bu �ekilde hem
g��l� binok�ler g�r��� koruyorlarm��, hem de
g�venliklerini sa�l�yorlarm��. Grup halinde ya�amalar� daha b�y�k beyini ve
avlanmaktan kurtulmay� getirmi�tir.
Evrim b�y�k beyini gerektiriyordu, beyinleri b�y�d�, beyin b�y�y�nce optik
g�z �ukurlar� ve g�z b�y�m�� oldu.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.
S.1) G�zlerin b�y�k olmas� ile g�r�� alan� aras�nda nas�l bir ili�ki
vard�r?
S.2) Do�al se�ilimde uyum sa�layamayan t�rler kaybolmu�lard�r, �o�u uyum
sa�layamayan t�r�n nesli t�kenmi�tir. Hayatta kalmay� ba�aranlar bunu hangi
�zelliklerine bor�ludurlar?
S.3) Binok�ler g�r�� ne demektir?
S.4) G�nd�z ya�am�na uyum sa�lam�� hayvanlar ile gece ya�am�na uyum
sa�lam�� hayvanlar�n g�zlerinde ki fark nedir?
S.5) Kedilerde ki g�zlerinin parlamas� olay�n�n sebebi nedir?
S.6) �nsan g�zlerinin geceleri net g�rememesinin sebebi nedir?
S.7) Primatlarda grup halinde ya�amalar�n�n getirdikleri nelerdir?
S.8) Primatlar�n �nemli �zellikleri nelerdir?
������������������������������������������������������
����������������������07� Dilek AKMAN�
���������������������������������������������������������������������
Fen Bilgisi ��retmenli�i- 4