�������������������������������������� Gelece�in �n�as� (Do�al Afetlerde Sa� Kalman�n Yollar�)��� ( 44 dk)

Son y�zy�lda do�al afetler tam 37 milyon ki�inin �l�m�ne neden oldu. M�hendislik ve bilimsel �al��malara son derece �fkelenen do�a, insanlar� adeta kendine hedef alm�� durumda. Binlerce y�ldan beri s�regelen su ta�k�nlar�ndan Pasifik�te her y�l olu�an onlarca tayfundan ya da depremden korunmak i�in g�venli yap�lar in�a etmek gerekiyor. �nsanl�k do�al afetlerin tehdidi alt�nda ama belki de m�hendislik ��z�mleriyle gelecek in�a edilebilir. Londra�da bulunan 7 bu�uk milyon yap� med-cezirden etkilenen son derecede g��l� Times Nehri�nin tehdidi alt�nda. 13 Ocak 1953�te Avrupa�daki pek �ok �lkede son derece b�y�k hasarlar meydana geldi. O g�nden sonrada Times Nehri�ndeki bariyerin in�aat� ba�lad�. 1985 y�l�ndan itibaren Londra Times Nehri�nden milyonlarca pound de�erindeki bariyerle korunmaya ba�lad�. Bariyer med cezirle birlikte y�kselen 90 bin ton suyun g�c� hesaplanarak nehrin a�a��s�na in�a edildi. Bariyerin kaidesi betonarme olarak in�a edildi bu devasa be� katl� bir bina kadar y�kseliyor. Platformlar birbirlerine iki su alt� t�neli ile ba�lan�yor. Bunlar�n aras�nda bulunan devasa �elik kapaklar�n a��rl� �� 3 bin tondan fazla, normal zamanlarda bu kapaklar nehrin yata��na iniyor ancak acil durumlarda 15 dakika i�inde kapan�yor. Kapaklar�n d�� y�zeyleri 4 cm kal�nl�kta �elikten olu�uyor. Bariyerin en g��l� ak�nt�lara dayanmas� ve ba�kenti en az bin y�l korumas� planland�. Sahilde kurulan erken uyar� sistemi �nlemlerin daha �nceden al�nmas�na yard�mc� oluyor.

Tokyo halk� i�in tayfun ya�amsal bir ger�ek durdurulamaz ve ka��n�lamaz. Tokyo�yu koruyacak olan proje Edogava Nehir projesidir. 2006 y�l�nda bitti, 2 milyar dolara mal oldu ve turistlerinde ilgi oda�� oldu bu arada �ehrinde kurtulu� imkan�. �ehrin alt�na yay�lan nehir sistemiyle Tokyo�yu tayfunun �iddetine kar�� koruyacak sistemin merkezi yerin 50 m a�a��s�ndad�r. Ana hazneye ba�l� olan kanallarla birlikte 345 milyon ton suyu bar�nd�rabilecek kapasitede ve bu miktarda 138 olimpik havuzu doldurabilir. Ana hazne Tokyo�nun do�u yerle�im b�lgesine ba�l�d�r. Bu noktadan 6 km�lik t�nellere a��lan ana merkez y�zeyin 50 m alt�ndad�r. T�neller 4 nehir �eklinde Tokyo�nun kuzeydo�usunda bulunan devasa Nakagava Havzas��na ba�l�d�r. T�nellerin �ap� 10 m den fazla, �ehrin kenarlar�ndaki kocaman kuyular�n ba�lant�l� oldu�u kanalizasyon sistemiyle �evredeki �evrede ki nehirler aras�nda ba�lant� bulunmakta. 70 m den fazla derinli�i olan ---devasal --- kuyular gerekti�inde a��r� ya���lara bile yetebilecek kapasitededir. H�zla kanalizasyon ge�i�lerine dolan su do�ruca t�nellere y�neliyor. T�neller doldu�u zamanda su devasa alanda y�kselmeye ba�l�yor.180 m uzunlu�undaki bu ana b�l�m 400 milyon litre su bar�nd�rabilecek kapasitededir. Ana b�l�me dolan su kontrol alt�nda tutulabilir ve gerekti�i zamanda pompalan�r. Ana merkez doldu�u zaman kontrol odas�ndan 14 bin beygir g�c�ndeki 4 pompa �al��t�r�lmakta. Pompalar ana merkezden saniyede 200 ton su pompalayabilecek kapasitede. Ana hazne ile nehir aras�ndaki t�nellerin uzunlu�u 6.5 km dir.

D�nyam�z� sadece okyanuslar ve nehirler tehdit etmiyor, yer kabu�unun i�indeki ola�an�st� g�� �o�u kez bizi yerle bir edebilecek kapasitede. Latin Amerika�n�n en uzun yap�s� Tori Meyer�dir. D�� y�zeyi camla kapl� beton ve �elikten in�a edilmi�tir. �� tektonik a�ama ge�irmi� olan Meksika sismik a��dan d�nyan�n en hareketli yerlerinden biridir. Meksika�da her g�n rihter �l�e�iyle yakla��k �� g�c�nde ortalama 14 deprem oluyor ancak 5 ten daha g��l� depremler ya�and��� halde bu sa�lam bina en ufak bir zarar g�rmedi. Bu binan�n temelleri d�nyan�n en gev�ek zemini �zerine at�lm��t�r. Kayal�k zemine ula�mak i�in 40 m den fazla kaz�ld�. M�hendislik a��s�ndan depremlerden mahvolmu� bir �ehirde �eyrek milyar dolarl�k Tory Meir g�kdelenini in�a etmek �ok zordu. Bu binada kullan�lan yakla��k 200 bin ton �elik Eiffel Kulesi�nde kullan�lan�n 3 kat�ndan fazlad�r. G�kdelende kullan�lan 16 bin m� cam�n arkas�na konan karo bi�imindeki destekler zaten son derece sa�lam olan binay� daha da g��lendirmektedir. Amortis�r g�revi g�rmekte olan bu destekler herhangi bir �ok kar��s�nda binan�n daha da g��l� olmas� i�in konuldu. Kuzey ve g�ney cephelerinde bulunan ve 72 ba�lant� borusundan olu�an bu amortis�r sistemi binan�n temeliyle ba�lant�l�d�r. Amortis�r sistemindeki pistonlar�n �al��mas�na yard�mc� olan s�v� silikon itme g�c�n� azalt�yor.

Deprem yery�z�n�n en ac�mas�z g�c�d�r ancak daha ac�mas�z g��lerde vard�r. D�nyadan yakla��k 500 milyon km uzakta ama her g�n biraz daha yakla��yor. Uzay�n derinliklerinde d�nyan�n felaketine sebep olacak ve insan neslini yok edecek astroidler var. Arizona�daki Lem�n Da�� g�zlem b�l�m�nde ilk savunma hatt� kuruldu. Uzunlu�u 1.5 m olan teleskop insan g�z�nden 2 milyon kez daha g��l� bu nedenle de d�nyaya yakla�an ya da yakla�makta olan cisimler hemen fark ediliyor.

������� A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

1- Son y�zy�lda do�al afetler ka� ki�inin �l�m�ne neden olmu�tur?

2- Do�al afetlerden korunmak i�in ne yapmak gerekir?

3- Times Bariyeri�nin med cezir olay�nda ki rol� nedir?

4- Times Bariyeri�nin �al��ma sistemi nas�ld�r?

5- Kuzey Denizi�ndeki med cezir olay�ndan etkilenen �lkeler hangileridir?

6- Med cezir ve g��l� ak�nt�n�n olu�um kayna�� neresidir?

7- Suyun kabarmas� nas�l ger�ekle�iyor?

8- Edogava Nehri Projesinde ilk �izilen proje ile �u anki hali k�yasland���nda ortadaki temel fark nedir?

9- Edogava Nehri Projesinin �al��ma prensibini anlat�n�z.

10- Tokyo�da su neden b�y�k bir h�zla �evreye yay�l�r ve neden ya�an ya�mur sular�n�n emilmesi zordur?

11- Edogava Nehir Projesindeki ana havzan�n uzunlu�u ve bar�nd�rabilece�i su kapasitesi hakk�nda bilgi veriniz.

12- Ana b�l�me dolan su daha sonra nas�l bo�alt�l�r?

13- Ana hazne ile nehir aras�ndaki t�nellerin uzunlu�u ne kadard�r?

14- Mexico City�nin zemini hakk�nda bilgi veriniz?

15- Meksika�n�n Pasifik K�y�s�nda 1985 y�l�nda meydana gelen b�y�k deprem hakk�nda bilgi veriniz?

16- Tori Meyer�in depremlerde hasar g�rmemesinin nedeni nedir?

17- T�m d�nyadaki b�y�k krater say�s� ka�t�r?

18- Dinozorlar nas�l yok oldu?

19- D�nyaya yakla�an ya da yakla�makta olan cisimler nas�l fark ediliyor?

20- Apof�s nedir?

������������������������� MEHMET EM�N KARADEN�Z FEN B�LG�S� ��RETMENL��� (A-4)

�����������������������������������