Evrimsel Mekanizmalar

Evrimsel Mekanizmalar.De�i�en �evre Ko�ullar� ve Ya�am Denklemlerine; Ba�at, �ekinik ve �l�me Programlanm�� Genler. De�i�imlere Kar�� Ya�am Kazanc�na ve Kayb�na Programlanm�� Genler II. B�l�m 140 dakika

Hayat�n Zaferi
�� Do�a'da yaln�z ba��na ya�am m�cadelesi vermeye �al��an g��l� hayvanlarla daha kalabal�k ve grup halinde, hareket eden zay�f hayvanlar�n m�cadelesi anlat�l�rken. do�al d�rt�ler� bireysel ve grup hareketlerinin ili�kileri �rneklerle ele al�n�yor. Ayr�ca aile kavram�n�n hayvanlar �zerindeki etkileri de g�zel �rneklerle ele al�n�yor. Asl�nda belgesel tamamen do�al seleksiyon ve buna mukabil canl�y� olu�turan temel yap� ta�lar�n� ele alm��. Bunlar�n d��nda zekan�n olu�umu, zeka geli�im neden ve sebepleri,� canl�lar �zerindeki olumlu ve olumsuz etkileri de aktar�l�yor.
�� Do�al seleksiyon, ayn� zamanda "en sa�lam olan�n hayatta kalmas�� olarak da bilinen bir s�re�tir. ��Ne zaman bir bitki veya bir hayvan t�r� ortaya ��ksa: genlerdeki k��k de�i�iklikler yavruyu ebeveyninden biraz daha farkl� bir h�le getirir. Bazen bu de�i�iklikler yavruyu ebeveyninden daha ba�ar�l� bir h�le de getirebilir. �rne�in; daha uzun boylu bir z�rafa di�er z�rafalardan daha y�kseklerde ot bulabilir, b�ylece daha �ok yiyecek elde edebilir. Sonu� olarak daha sa�l�kl� ve g��l� h�le gelir. Muhtemelen daha ba�ar�l� bir �ekilde �rer ve uzun boyun genlerini yavrusuna da ta��r. Di�er genler zararl� olabilir; bu genleri ta��yan hayvanlar daha ba�ar�s�zd�r ve sonunda �l�r.
�� Do�al seleksiyon teorisi, birbiriyle �ok yak�n akraba olan bireylerin aras�ndaki geni� �e�itlili�i temel almaktad�r. Genellikle, hi�bir t�r�n iki �yesi birbirine tamamen benzemez. Her birinin b�y�kl�k, g�r�nt�, so�u�a veya di�er sert ko�ullara dayan�kl�l�k g�sterme gibi �zellikleri, kendine has kombinasyonlardan olu�maktad�r.
Kazanan Ekipler
�� Hayatta kalma sava�� D�nya'n�n var olu�undan beri s�regelen� bir olayd�r. Do�al ortamda b�y�k ve g��l� hayvanlar kendi ba�lar�na rahat�a gezebilirken daha k��k ve g��s�z hayvanlar, belgeselden �rnekler vericek olursak; G�m�� s�rt bal�klar� kalabal�k gruplar halinde hareket ederek b�y�k bal�klara kar�� yem olma risklerini minimuma indirirler. S��rc�k ku�lar� da y�rt�c� ku�lara yem olmamak i�in toplu gruplar halinde havada dans ederek kendilerini korurlar. Ren geyikleri ise kurtlara kar�� gruplar halinde gezerler. G�� eden yabani �k�zler de konvoy durumunu alarak daha g�venli halde olurlar ��nk� timsah veya ba�ka vah�i bir hayvan bir seferde bir tek hayvan� �ld�rebilirler. Sonu� olarak t�m bu hayvanlar i�in hayatta kalman�n gerektirdi�i basamak ayn�d�r. Ancak do�al kendini koruma d�rt�lerimizin alt�nda ger�ek ekip �al��mas� geli�mi�tir. ��birli�i yapmak ve fedakarl��n pay� da b�y�kt�r.
�� Belgeselde Firavun farelerinin g�klerdeki d��man� kartaldan korunmaya �al��rken bir yandan a��kta dola��p b�cek avlamaya �al��malar�n�, ekip halinde hareket etmelerini ve aile olgusuyla birlikte koruma duygusunun da geli�ti�ini anlat�yor. Bir ba�ka �rnekte de s�r�c� kar�ncalar�n �ld�rme g�d�s�yle yollar�na ��kan her �eye sald�rmalar� ele al�n�yor. Aile olma ve birbirlerine yard�mc� olman�n, do�al g�d�lerle hareket etmenin sebeplerini gen ve h�cre yap�s�yla ili�kilendiriyor. H�crelerin ortak �zelli�i olan Gen'lerin olu�turduklar� yap�daki b�t�nl�� ile ortam ve duruma g�re ald�klar� de�i�ken halleri �rnekleri ile g�steriliyor. Her h�cre birbirinin genetik olarak kopyas� yani klonudur. H�cre klonlar�n�n �o�almas� ve embriyonun konumuna g�re h�creler benzer kullan�m talimatlar�n�n farkl� k�s�mlar�n� okur ve v�cudun farkl� b�l�mlerini olu�tururlar. Sonu� olarak ortaya ��kan mucize �udur; Ya�ayan bir v�cut buna mukabil olarak ba��nt�l� h�creler k�tlesidir. Yani birlikte �al��an, payla�t�klar� genlerin y�netiminde olan klonlar�n. Bu m�kemmel akrabalar aras�ndaki ba�lanma �ok daha b�y�k �rneklerle de g�steriliyor. �rne�in; �ok h�creli hayvanlardan fok bal�� kayalar�n �zerinde birey ekipleri olarak hareket ederken sular y�kseldi�inde ise deniz anemonu olarak tek bir v�cut gibi hareket ederler. Ayr�ca ��talar�n aile olarak hareket etmeleri ve ya�am m�cadeleleri �rnekleriyle anlat�l�yor. ��      Anne ��tan�n yavrular�n� korumak i�in aslan�n dikkatini da��tmaya �al��mas�, koruma d�rt�s� ve kendini korumaya �al��mas�n�n da yavrular�n�n ya�am�n�n devaml�l�� i�in �nemi g�zel bir �rnekle anlat�yor. �iftle�me yoluyla gen aktar�m�n�n, devaml�l��n sa�lanmas� ve d�nyaya gelen yavrular�n korunabilmesi canl� t�r�n�n t�r�n� devam ettirebilmesi i�in �nemlidir. Belgeselde enteresan olan �rnek g�r�nt�lerden biri de ya�am m�cadelesi i�in yavru civcivler aras�nda olu�an rekabet� sonucunda yuvadan d��ar� itilen civcivin y�rt�c� ku� taraf�ndan yenmesi olay�, Yaban farelerinin birlikte hareket ederek olu�turduklar� uyum. Termitlerin olu�turduklar� birlikteliklerinden ortaya ��kan yapay canl� ve �remeleri do�al seleksiyona �ok g�zel bir �rnek diye d��n�yorum. Yarasalar�n �ok ender rastlanan g�vene dayal� birbirini koruma d�rt�leri de aile olarak hareket etmenin �nemini g�steriyor. Arkas�ndan insano�lunda da buna benzer bir durumun varl��n� anlat�yor.
Beynin G�c� (Zekan�n G�c�)
�� Ya�ad�klar� ortama g�re evrimle�en maymun ve �empanzelerin birbirlerine kar�� olu�turduklar� stratejiler ve zekay� gizli silah olarak kulland�klar�n� g�steriyor. Fakat t�m hayvanlar aleminde bulunan canl�lar�n zeka d�zeyleri ayn� d�zeyde de�ildir. Bunun sebebi de iyi bir beyne sahip olman�n canl� i�in gerektirdi�i enerjiyi sa�lama gereklili�idir. Bundan dolay� bu enerjiyi ortam�nda da sa�layamayan canl� zay�f beyne sahip olur. Zay�f beyne sahip olan canl�lar belli bir komuta dayal� i�levleri yapmaya programl�d�rlar. Yapmaya al��k olduklar� durumun d��ndaki haller i�in bir metod geli�tirme durumlar� yoktur. �rne�in; �amur yaban ar�s�n�n �rd�� borunun �zerine toprak gelmesini bir farkl�l�k olarak anlamamas�. �amur yaban ar�s� gibi Kaz�n da korumas� gereken yumurtay� alg�layamamas�. Yuvan�n yak�n�ndaki p�r�zs�z her �eyi yumurta sanmas� ay�rt etme yetene�inin �ok zay�f oldu�unu g�steriyor. ��       Buna mukabil Deve ku�unun tan�ma yetene�inin bulundu�u ortama g�re geli�me zorunlulu�unun olmas� ve yumurtalara ortak bakan Deve ku�unun yumurtalar�n fazla olmas� durumunda kendi yumurtalar�n� ay�rt ederek fazla yumurtalar� atmas� Kaz ile aras�nda olan alg�sal fark� g�stermeye yeterli. ��renme kabiliyetinin hayatta kalabilmek i�in �ok �nemli oldu�u kesin. Ar�lar�n k�sa ya�amlar� i�erisinde sinir h�crelerini geli�tirmeleri ve g�revlerini en m�kemmel uyum i�erisinde ger�ekle�tirmeleri, Fillerin kar��la�t�klar� kurakl�k kar��s�nda koku alma duyular�n� kullanarak suyun y�n�n� bulmaya �al��malar�, ters esen bir r�zgar sebebiyle onlar� �a��rtabilir. Bu durumu a�mak i�in filler en ya�l� filin haf�za bilgisi �nderli�inde hareket etmekteler. Boyutlar�na ra�men fillerin beyni al��lm��tan b�y�kt�r. Haf�za bu susuz devler i�in� bir hayatta kalma arac�d�r. Fillerin dikkat etmesi gereken di�er bir husus da s�rekli de�i�en bir sosyal yap�ya ayak uydurmalar�d�r. K��k ya da b�y�k beyinlerini en fazla kullanan hayvanlar bireylerine en yak�n ya�ayan hayvanlard�r. Buna �rnek olarak �ay�r k�pekleri veriliyor. Sosyal fark�ndal�k bireyleri tan�maya ve hat�rlamaya dayan�r. �ay�r k�peklerinin sosyal canl�lar olarak ya�ayarak ��renmeleri sosyal uyumlulu�un ya�amlar�n�n bir zorunlulu�u oldu�u i�in bu davran�� do�al gelir. Kanla beslenen yarasalar kurbanlar�n� sald�� anestezik madde ile hissettirmeden beslenebilirler.
      E�er beslenemezse kendi grubu i�erisinde daha evvel yard�mla�t�� bir yarasadan yard�m alarak birbirlerini hat�rlayabilirler. Makaklar ve Gelada maymunlar�n�n olu�turduklar� sosyal ileti�im a�� da zekalar�na i�aret. �i�el burunlu yunuslar�n ve �empanzelerin arkada��a ve ittifak halinde topluluklar halinde ya�amalar�n�n d��nda olaylar� ba�kalar�n�n g�z�nden ya�amalar�. B�ylelikle rakip veya d��man bir canl�n�n ne yapaca��n� �nceden kestirebilmelerini sa�l�yor. �nsanlar da di�er gruplar gibi rakip gruplarla sava�t�. Farkl� geli�memizi sa�layan �eylerden biri silahlar� icat etmek oldu. Silahlar insanlar�n anla�mazl�klar�n� daha tehlikeli hale getirdi. Hayatta kalanlar b�y�k gruplar halinde ya�ayabilen topluluklard�r. �nsanlar�n hayvanlarda olan t�mar sisteminden farkl� olarak sohbet etme ve zekalar�n� kullanmalar� �ok etkilidir. Nedeni ne olursa olsun son derece karma��k olan beyinlerimiz, evrimin inan�lmaz karma��k bilgisayarlar haline getirdi�i �ok �e�itli b�y�kl�kte ve yeteneklere sahip hayvanlar�n d�nyay� anlamalar�n� sa�layan beyinlerinden �ok daha ilerde. Kesin olan tutumlu evrim hayvanlara ihtiya�lar� oldu�u kadar zekayla donatmaya devam edecek. �nsano�lunun hayal edebilmesi, d��nebilmesi, bilin�li ve kendinden �tesini d��nebilen bir zihin yaratabilmesi bir doruk noktas� yarat�yor.
Sa� Kalanlar
�� Beklenmeyen durumlara yani do�al felaketlere alternatif y�ntem geli�tirebilen canl�lar�n hayatta kalabilmelerinin ne kadar �nemli oldu�u anlat�l�yor. Dinozorlar�n soyu t�kendikten sonra k��k k�rkl� hayvanlar�n memeli hayvanlar�n soyunun temelini olu�turdu�unu anlat�l�yor. Kar��la��lan felaket kar��s�nda canl�lar�n beslenme ve bar�nma al��kanl�klar�n�n da de�i�ti�ini ve buna g�re evrimle�tikleri anlat�l�yor. Deniz kabuklular� ve k�pek bal�klar�n�n, �ift kabukluklular�n evrimle�me gereklili�ine neden te�kil etmeleri gibi. Do�al afetlerin etkisiyle olu�an yeni canl� t�rleri ve d�nya �zerinde yer de�i�tirerek yeni ya�am alanlar� ile evrimle�en canl�lar�n geli�imi anlat�l�yor.�� Ayr�ca insanlar�n do�al ya�am alanlar�na olumsuz etkileri ve hayvan soylar�n�n t�kenmesine neden olmalar�na da i�aret ediliyor. D�nyada do�al hayat i�erisindeki canl�lar�n t�rlerine zarar vererek, ya�amlar�na son verdik�e sonras�nda neler olaca��n� �ng�remeyiz. Vah�i ya�am� g�rmezden gelerek sadece bizim hayat�m�z i�in �nemli olan t�rleri kurtarabiliriz. Ancak ge�mi�imiz her zaman do�ayla s�k� s�k�ya ba�l� olmu�tur.      Do�a olmadan gelecek yaln�z ve belirsiz olur. �u an sahip oldu�umuz bilgi birikimiyle di�er canl�lara verilecek bir �ans ve do�an�n inan�lmaz yenileme g�c�yle tabiat yenilenebilir. Bunu yapmak i�in gerekli ad�mlar� bir an �nce atmal�y�z.

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.
1-Do�adaki canl�lar neden toplu ya�amaya ihtiya� duyarlar?
2-Do�adaki canl�lar i�in�ekip �al��mas�n�n �nemi nedir?
3-�italarda anal�k duygusu nas�l �ek ilenmi�tir?
4-Termik kar�ncalar yerin alt�ndaki yuvalar�n� havaland�rmak�i�in nas�l bir yol izlerler?
5-Yarasalar neden sadece kendi de�ilde b�t�n yavru yarasalara yard�m eder?
6-Ren geyikleri burunlar�nda k�l olmas�n�n sebebi nedir?
7-�empanzeler savunmak i�in nas�l bir mekanizmaya sahipler?
8- Hayvanlarda beyin g�c�n�n �nemi nedir?
9- Yass� solucanlar avlanmay� nas�l yapmaktad�r?
10-�amur yaban ar�s� yuvas�n�n giri�ini neden �ana benzer ve cilal� bir �ekilde yapar?
11-Deve ku�lar� nas�l kendi yumurtalar�n� tan�rlar?
12-Kovan ar�lar� nektar� tutturmak i�in �i�ekleri nas�l tan�rlar?
13-Hipokampus nedir?
14-Filler i�in haf�zan�n �nemi nedir?
15-�ay�r k�pekleri i�in sosyal ya�am�n �nemi nedir?
16-Vampir yarasalar avlanmak i�in nas�l bir donan�ma sahiptirler?
17-Vampir yarasalarda yard�mla�ma nas�l olmaktad�r?
18-Maymunlar i�in beraber ya�am�n �nemi nedir?
19-Gelade s�r�lerinde nas�l bir uyum vard�r?
20-�i�e burunlu yunuslar empati kurabilirler mi?
21-Maymunlarda beynin geli�mesi neden kaynaklan�r?
22-Do�a ki canl�lar i�in sava� neden �nemlidir?
23-Tuatehtra do�adaki ya�ama �ans�n�n azalmas� nededir?
24-Kuzeydeki hayvanlar�n g�neydeki hayvanlara g�re neden daha g��l�d�rler?
25-Do�adaki b�t�n hayvanlar i�in zekan�n �nemi neden �ok fazlad�r? .

�� 42 Emrah TAN �37 Tuba G�ZEL�� 14 Mehmet ��DA�
�� Fen Bilgisi ��retmenli�i-4 2009