Evrimsel Mekanizmalar.De�i�en �evre Ko�ullar� ve Ya�am Denklemlerine; Ba�at, �ekinik ve �l�me Programlanm�� Genler. De�i�imlere Kar�� Ya�am Kazanc�na ve Kayb�na Programlanm�� Genler I. B�l�m 140 dakika

Gezegenimiz canl�d�r. Antarktika k�y�lar�ndan Afrika k�tas�na kadar �zerinde �ok b�y�k d�zl�kler bar�nd�r�r ve �a��rt�c� derecede �e�itlidir.Fakat karanl�k bir y�n� de vard�r.D�nyadaki hayat da y�rt�c� rekabet ve vah�et doludur,bazen g�zel bazen de h�r��n dedikleri bu ya�am d�ram�n� kim yaratm��t�r.

Gerek e� bulma sava�lar�n da gerek y�rt�c�lar�n avlar�nda gerek aile i�i gerilimlerde ve gerekse zekice yap�lan m�cadelelerde 4,5 milyar y�ld�r bu sava�� kazanan gazilerle gezegenimizi payla��yoruz.

 

Hayat 3,5 milyar y�l gibi uzun bir s�redir devam ediyor ve bu zaman ile e� olarak hayatta kalma m�cadelesi de devam ediyor;ancak en h�zl� ve en at0ik olan hayatta kal�yor ve neslini devam ettirebiliyor.Bu kadim sava�� her zaman kazananlar ve kaybedenler oluyor yani hayatta kalanlar ve �lenler �Bu s�re� de �zel durumlar meydana gelmi� ve ciddi de�i�imlerde ya�anm��t�r �rne�in bu sadece varl���ndan,sadece iskeletleri veya fosillerinin incelenmesiyle var oldu�unu bildi�imiz dinozorlar ve birka� t�r g�sterilebilir bunlarda de�i�imle beraber yok olmu�lard�r.D�nyam�zda son 65milyon y�ld�r �ok b�y�k de�i�meler olmu�tur de�i�meyen beklide de�i�meyecek olan tek �ey bu ya�an sava�� olmu�tur.

 

Y�llar boyunca bir �ok hayvan denizi terk etmi� ve karada ya�amaya ba�lam��t�r.Dinazorlar d�neminden bu yana timsahlar �ok az de�i�ime u�rarkenku�lar �ekilden �ekle girmi�,memeliler ise hem fiziksel hem de davran��lar� bak�m�ndan �e�itlilik g�stermi�lerdir.D�nyadaki t�m canl�lar ilk ortaya ��tl�klar� zamandan ba�layan tam 4 milyar y�ll�k evrim sava��n�n zafer kazanm�� gazileridir.Ancak bu sava��n oyuncular� hep ayn� kalmam��t�r zay�f oyuncular g��l� oyunculara yem olurken g��l� olanlar da m�cadeleyi s�rd�rm�� ve soylar�n� devam ettirmeye �al��m��lard�r.Ya�amsal faaliyet g�steren her canl� organizman�n DNA s�n da kendi t�r�ne ait bilgiler kodlanm�� ver her t�r bu kodlar� nesilden nesiler aktarmak ta ve b�ylece evrim devam etmektedir.Hayvan yap�s�n�n en ayr�nt�s�n� genler belirler baz�lar� zamanla de�i�ikliklere u�ram��sa da �o�unlu�unun k�k� eski zamanlara dayan�r.

 

Peki ilk hayat nas�l ba�lad�? Ve ilk genler nas�l ortaya ��km��t�r bu g�nk� canl�lar�n atas� nas�ld�r?D�rt milyar y�l �nceki ilk d�nya oksijenden mahrum erimi� lavlar�n denize zarar vermelerine ra�men bu karma��k ortamda dahi hayat�n olu�mas� i�in uygun bir ortam olu�tu. Kimyasallar�n ya�murlar gibi ya�mas� ultraviyole ���nlar�n�n ve radyasyon bombard�manlar�na ra�men gitgide bir organik �orbaya d�n���yordu. Her nas�lsa bu kaosta d�zen ve karma��kl�k ��kt� �ok e�siz bir spiral �ekil meydana geldi kendini kopyalamas� yok olmas�ndan daha k�sa s�rd��� i�in �o�ald� b�ylece ilk hayat�n ���klar� yanmaya ba�lad�. ��te ilk hayat�n k�keni buraya dayan�r bu yap� kendini h�cre duvar� ile korumaya ald���nda gezegende ya�am ba�lad�.�� milyon y�l �nce h�cre g�ne� enerjisini almaya ba�lad���nda ilk �i�ekler a��ld� ve stromolitler olu�tu.

Embriyolar�zelle�tik�egenler ne yaparsa yaps�n kontrol� de ele almaya ba�lad�lar art�k evrim ba�ta sonra �ekil almaya ba�lam��t�.Ve ba�lang��taki de�i�im s�re� olarak devam etmektir.

 

Genlerin bir nesilden di�erine ge�ebilmesi i�in seks bir f�rsatt�r.Bu bir macerad�r.Bu maceran�n sonunda bir cins di�erine g�re daha a��r bir bedel �der.Seks hayat�n gelece�e a��lan kap�s� gibidir.Di�i aslanlar t�m i�leri yap�p riskleri g�ze al�rlar.Avlanma i�ini de di�iler yapar.Erkekler ise daha �ok �iftle�meye odaklanm��lard�r.Genellikle de erkekler daha b�y�k fedakarl�klar yapabilir.Erkek �r�mcek �lece�ini bile bile di�i �r�mce�e sperm aktarmaya devam eder.Onu d�ller.bu da d�llenmeyi sa�layabilmesi i�in hayat�n� feda etti�inin kan�t�d�r.Bu da neslinin devam etmesini sa�layacakt�r.Sokay somonlar�nda �remesi erkek somonlar�n di�i somonlar�n yumurtalar�n� d�llemesiyle meydana gelir.Bu da erkekler aras�nda rekabet olu�turur ve de �remenin ne kadar �nemli oldu�unu vurguluyor.Kazanan erkekler �reyip genetik i�levini tamaml�yorlar.Genleri aktarman�n daha kolay yollar� da bulunmaktad�r.Hayvanlar seks yapt�klar�nda gen de�i�imi olaca�� i�in d�� d�nyaya daha iyi uyum sa�layan bireyler meydana gelir.Bu da seksin neden yayg�n oldu�unu kan�tl�yor.Ayr�ca genleri gen�le�tirerek gelecek nesilde daha iyi genler meydana getirir.G�n�m�zdeki canl�lar�n inan�lmaz �e�itlili�i de bundan kaynaklan�r.�iftle�me oyununda ama� en iyiyi bulmakt�r.Baz� canl�lar�n ise buna ihtiya�lar� yoktur.��nk� hermafroditler.Yani kendi kendilerini d�lleyebilirler.Genelde ise canl�lar erkek ve di�i olarak ayr�l�rlar.Di�iler daima g��l� erke�i se�erler.Di�i �r�mcekler erkek �r�mceklerden baca�� daha k�ll� olana daha fazla ilgi duyar.Ku�lar ise en iyi erke�i bulduklar� halde daha iyisini aramaya devam ederler.Erkek aslanlar yavrular�n� yiyece�inde di�i aslan engel olmaya �al���r.Canl�larda avlan�rken hem avc� hem de av zamanla �ok geli�mi�tir.Avlan�rken yap�lan bir ba�ar�s�zl�k t�r�n yok olmas�na yol a�abilir.Bu y�zden canl�lar bir silahlanma i�indedirler.Bu bir yar��t�r.Bu sonsuz yar�� devam etmektedir.��talar usta ceylan avc�lar�d�r.Buna mukabil ceylanlar da �ok iyi ka��c�d�rlar.�kisi de bu yar�� s�reci i�erisinde bulunmalar�ndan dolay� Afrika�n�n en h�zl� iki hayvan� haline gelmi�lerdir. �italar d�z ko�uda uzmanla�m��lard�r.Ceylanlar ise daha h�zl� d�nebilirler.M�kemmel avc� ula��lmas� imkans�z bir genetik kombinasyondur.��nk� her �iftle�mede ceylan�n da genleri geli�ir.Avc�yla av aras�ndaki rekabet b�t�n canl�lar� etkiler.Canl�lar hayatta kalma i�g�d�s�yle avlan�rlar.Filler ceylanlardaki h�za kar��l�k v�cutlar�ndaki b�y�meyle sald�r�lardan kurtulurlar.Baz� canl�lar ise ba�ka canl�lar� taklit ederek veya cans�z varl�klar� taklit ederek kendini korur veya sald�r�r.�r�mcekler a� kurarak avlan�rlar.a�a tak�lan ba�ka bir b�ce�i tuza�a d���r�r ve avlar.Baz� yarasalar�n ise b�ceklerin seslerini duymas� i�in kulaklar� b�y�m��t�r.B�cekler ise bundan sessiz durarak korunurlar ve geceleri saklan�rlar.Bu seferde ku�lardan ka�mak zorunda kal�rlar.Semender y�lanla ba� edebilmek i�in binlerce kargay� �ld�rebilecek kadar zehirlidir.Zehri m�kemmel bir savunma arac�d�r.Midyeler k�rd�r.Bal�klara tuzak kurarak onlar� avlarlar.Midyelerbal���n avlad��� ba�ka bir bal���n k�l���na b�r�nm��lerdir.B�yle rekabetleri anlamak hayat�m�z� daha iyi anlamam�z� sa�l�yor.Yal�t�lan hi�bir �ey evrimle�mez.Evrim asla sabit durmaz.Ya�am sava�� genlerin sava��d�r.

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

1-)Bazen h�r��n bazen de bu g�zel ya�am dram�n� kim yaratt�?  
2-
)�lk canl�lar �ok eski zamanlarda nas�l hayatta kald�lar ve bu g�n nas�l bir m�cadele i�indeler?  
3-
)Ya�am sava�� oyuncular�(Canl�lar) fiziksel olarak birbirilerine benzemelerine ra�men(�skelet) neden farkl�l�k g�sterirler?  
4-)
Hayvanlar�n genetik kodlar� ya�am boyunca hep ayn� m� kal�r?  
5-)
Ku�lar k�pek bal�klar� ve bal�klar ayn� iskeletlere sahip olmalar�na ra�men neden farkl�d�rlar?  
6-)
Yery�z�nde �e�itlili�i sa�layan ve t�rlerin devam�n� sa�layan molek�l�n ad� nedir?  
7-)Hayat ilk olarak nas�l ba�lad� ilk canl�lar�n genleri nas�l olu�tu ve bug�n ki canl�lar�n atalar� nas�ld�r?  
8-
)Genler v�cutlar� nas�l organize eder?   9-)Hayvan yap�s�n� belirleyen etken nedir?  
10)Aslanlarda avlanma riskleri g�ze alma v.b. olaylarda di�i mi yoksa erkek mi etkilidir?

11)Erkek �r�mcek �lece�ini bile bile neden di�i �r�mce sperm aktarmaktad�r.

12)Sokay somonlar�nda �reme nas�l ger�ekle�ir?

13)Bal�klarda genleri aktarman�n daha kolay yollar� var m�d�r?

14)Aramonlarda �reme nas�ld�r?
15)Hayvanlar aleminde �reyebilmek i�in seks neden yayg�nd�r?
16)Seksin genetik materyalin niteli�ine olan katk�s� nelerdir?
17)G�n�m�zdeki canl�lar�n inan�lmaz �e�itlili�i neye dayanmaktad�r?
18)Hayvanlarda e� se�imi nas�l yap�l�r?
19)Hermafroditlik nedir?
20)Di�i bir bireyin erkek bireyi se�medeki kriterleri nelerdir?

21)Neden pek �ok yarat�k seks i�in bu kadar ac�y� g�ze al�r?

22)Aslanla ceylan aras�ndaki ili�ki nas�l bir ili�kidir?

23)M�kemmel avc�n�n ula��lmas� imkans�z bir genetik kombinasyon olmas�n�n sebebi nedir?

24)Canl�lar kendilerini neden avlanma gereksiniminde hissederler?
25)Canl�lardaki canl� renklerin anlam� nedir?
26)Neden semender bir kargay� �ld�rebilecekken neden binlercesini �ld�rebilecek kadar zehir bulundurur?
27)Canl�lar avc�lardan korunmada ne gibi taktikler uygular?
�����������������������������������������������������������24 Ahmet �AH�N13 H�seyin �ERMET34 M.Sebil KARACA
���������������������������������������� �����������������������������������������������������                                                                     Fen Bilgisi ��retmenli�i-4 2009