EVREN�N KENARI VAR MI?

Belirli s�relerde bilimin de geli�imiyle kabul etti�imiz do�rular de�i�ebilir. Nas�l ki d�nya d�z de�il yuvarlak bir yap�ya sahip ya da d�nya uzay�n merkezi de�il gibi g�r��ler de�i�mi�se �imdilerde de sonsuz oldu�unu d���nd���m�z evren de�i�iyor.

�imdi bizi ba�ka b�y�k bir de�i�im bekliyor. Uzun s�redir evrenin sonsuz oldu�unu d���n�yorduk. �imdi bir�ok kozmolog evrenin bir s�n�r� oldu�unu d���n�yor. Hatta onun bir �eklinin dahi var oldu�una inan�yor. Ancak bu d���nceler beraberinde bir�ok soruyu beraberinde getiriyor.

Niel CORN�SH Mont Ana�da ya�ayan ve evrenin boyutlar� hakk�nda d���nen son kozmologtur. O, atlar�n ka�mas�n� engelleyen �itleri �rnek olarak g�stererek evrenin sonsuz oldu�unu s�yl�yor. Buna g�re evren �ben burada bulunuyorsam evrenin yeni yeni s�n�r� buras�, e�er biraz daha ileride dursam evrenin yeni s�n�r� oras� ve e�er biraz daha ileride olsam evrenin yeni s�n�r� oras� olacakt�r� der.

Evrenin Big Beng patlamas� sonucunda olu�tu�unu d���nmek bilim insanlar�na sorun yarat�yor. ��nk� uzayda hareket etmek uzay y�l� zaman gerektiriyor. Bilim insanlar� s�rekli geriye bakt�klar�nda s�rekli zamanlar� t�keniyor. Yani y�ld�zlara bakt���m�z da y�ld�zlar�n y�llar �nceki hallerini g�r�yor, yak�ndaki y�ld�zlar ise birka� y�l �nceki olabilir.

Evren s�cak bir plazmayla doludur. Bu y�zden ���k bir yere gidemez. Yani g�ne�in �tesini de g�remeyiz berisini de. Bu y�zden kozmik mikro dalga g�r�nt�m�z� engeller.

Bir ba�ka teorik�iye g�re ise evrenin s�n�r�n� �u �ekilde a��kl�yor. Evreni bir astroit oyununa benzetiyor. Yani evrenin yukar�s�ndan ��karsan a�a��dan tekrar evrene girersin, sa�dan ��karsan soldan girersin. Bu kural evreni sonlu hale getiriyor. Elinize bir men� k���d� al�n ve onu astroit oyunu gibi d���n�n. Sonra iki kenar�n� birle�tirdi�inizde bir silindir elde edersiniz. Daha sonra da silindirin u�lar�n� birle�tirirseniz bir simit g�r�nt�s� elde edersiniz. Yani �� boyutlu bir evren elde edersiniz. �lerledi�inizde hep ayn� yolu tekrar edersiniz ve hep yolda oldu�unuz i�in sona ula�amazs�n�z. Buda sonsuz oldu�u d���ncesi d���nmenizi sa�lar. Burada evrene bir ���k g�nderseniz, evren bo� oldu�u i�in o �����n evrende yol almas� milyarlarca y�l� bulabilir.

Jean Pier LUM�NE�de galaksilerin motiflerini ��kart�p evrenin s�n�r�n� bulmaya �al��an g�k bilimcilerden biridir. Onun m�zik tutkusu, evrenin s�n�r�n� m�zik enstr�manlar�yla a��klayacak bir fikir verdi. O evreni enstr�mana benzeterek sonlu evren ilke sonsuz evren aras�ndaki fark� anlatabilece�inin fark�na vard�. Evren bir piyano ya da bir davul gibi titremesi Big Beng�e e�de�er olarak g�steriliyor. Piyanodan sesi veren bir�ok armoni ve bu seslerin kar���m�n� elde ediyor. Elde etti�imiz ses piyanonun b�y�kl���ne g�re de�i�iyor. Yani m�zik aletinin b�y�kl��� s�n�rl�d�r. Kendinden b�y�k olan dalga boylar�nda titre�emez. Evrenin daha uzun boylarda titre�ti�ini g�zlemleyecek olursak uzay�n sonlu bir b�y�kl��e sahip oldu�unu g�zlemleriz.

Sonlu evrenin �eklini bulmak i�in farkl� �ekilleri inceledi ve futbol topunun �eklini evrenin �ekline benzetti.

Futbol topundaki 12 y�zl� be�kenler astroit oyunundaki benzetmeden �ok farkl� bir be�kenden evrene girdi�imizde kar�� taraftaki be�kenden tekrar giriyorsunuz ama k�vr�ml� oldu�u i�in 36 derece a�� yaparak girersiniz.

Niel CORN�SH�e onun futbol topu g�r���nde �al��malar yapm��t�r. Bunun i�in camdan bir 12 y�zl� yap�p onun i�ine bir balon yerle�tirmi�tir. Evren e�er bir balon gibi k���kse daha evrenin s�n�r�na ula�maya �ok oldu�unu ve e�er balon �i�irilerek cam y�zeye temas� sa�lanmas� sa�lan�rsa, bu �ekilde de evrenin sonuna(s�n�r�na) ula��ld��� s�ylenebilir. B�ylece ���k evren boyunca hareket edebilir.

Ancak mikro dalga ge�mi�ine bakt�klar�nda bu deseni g�remediklerini a��klam��t�r. Sadece bu deseni g�remedikleri i�in evrenin bu �ekle ait olmad��� d���n�lemez diye eklemi�tir.

Bir ba�ka fizik�i de farkl� �ekildeki evrenleri farkl� �ekildeki davullara benzetmi�tir. Titre�imleri kaydetmesi i�in tayf analizat�r� ba�lam�� ve farkl� �ekildeki davullar�n ses ��kartmas� sa�lanarak titre�imleri kaydedilmi�tir. ���n�nde ��kartt��� titre�imler farkl�d�r. Buradaki ama�; ayn� yoldan evrenin ��kartt��� titre�imlere bakarak evrenin �ekli hakk�nda bilgi sahibi olmak. Ancak �ok fazla matematik veriler i�erdi�i i�in sonuca ula�mak y�llar alabilir.

Andy ALBERCHT evrenin sonlu oldu�una kesin inan�yor ve evrenin boyutlar�n� hesaplayabilece�ini d���n�yor onun deneyi ise �ocukken oynad���m�z bardakta balon ��kartma oyunu.

Big Beng�deki aniden �i�me s�reci ve baz� bilim adamlar� bu �i�menin g�n�m�zde dahi devam etti�ini d���n�yor. Ancak bardaktaki kabarc�k yaln�zca patlayana kadar �i�er. Andy�e g�re uzayda �i�me maksimum boyuta ula�t���nda duracak. E�er Andy�nin analizi do�ruysa bizim evrenimizin etraf�nda k���k kabarc�klardan olu�mu� b�y�k kabarc�k.

Naza g�k bilimcisinin ise tamamen di�erlerinden farkl� bir g�r��� vard�. Oda d���ncesini golf toplar�na benzetmi�tir. Buna g�re, d�z bir zeminde olan toplara bir ba�ka bir topla vuruldu�u zaman farkl� h�zlarda farkl� yerlere da��lm��t�r. Ancak y�zeyi e�imli bir yerden ayn� deneyi tekrarland���nda, e�ime ba�l� olarak toplar h�z kazan�r. ��te ayn� bunun gibi bir galaksinin gelip galaksiler toplulu�una �arpt���n� ve bu �ekilde de evrenin geni�ledi�ini savunuyor.

Lora ise evreni 500 0dal� bir otele benzetmi�tir. Evrende �oklu evrenin varl���ndan bahsetmi�tir.

Y�llar ge�tik�e evrene bak���m�z ve i�indeki yerimiz d�n���m ge�iriyor. D�nya, t�m yarat�l���n merkezi oldu�unu d���n�yorduk. Ge�ti�imiz y�zy�llarda ise b�y�k bir galaksinin i�inde ya�ad���m�z� ��rendik. �imdi bak�� a��m�z� tekrar de�i�tirmemiz gerekiyor.

 

 

���������������� A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

 

1)d�nyan�n uzay�n merkezi olmad���n� kim kan�tlam��t�r?

2)Evren nas�l olu�mu�tur?

3)Evrenin sonlu oldu�u kabul edildi�inde hangi sorularla kar��la��l�yor?

4)Evrenin boyutlar� hakk�nda d���nen ilk filozof kimdir?

5)Evrenin boyutlar� hakk�nda d���nen son ki�i kimdir?

6)Evrenin sonlu oldu�unu kimler d���n�yor?

7)G�rebildi�imiz t�m uzay maddenin tek bir noktadan geni�leyerek bo�lu�a yay�lmas�na ne denir?

8)Evrenin s�n�r�n� astroit oyunuyla nas�l ili�kilendiriliyor? A��klay�n�z.

9)Evrende ���k y�l� mesafeye bakt���m�zda daha gen� g�r�nmemizin sebebi nedir?

10)Kozmik mikro dalga ge�mi�i nedir?A��klay�n�z.

11)Futbol topunun evrene benzetilmesini a��klay�n�z.

12)Niel Corn�sh�in balon deneyini a��klay�n�z.

13)Tayf analizat�r�n�n i�levi nedir?

14)Evrenin sonlu oldu�una kesin inanan ve evrenin boyutunu hesaplayaca��n� d���nen profes�r kimdir?

15)Einstain neleri sonlu olarak tan�mlam��t�r?

16)Farkl� davullar�n ses titre�imlerinin evrenle ilgili olan teorisini a��klay�n�z.

17)Kara ak�m� a��klay�n�z.

18)Sicim teorisini a��klay�n�z.

����������������������������� ���������������������������������BET�L KALAYLI

�������������������������������� �������������������������������E��T�M FAK�LTES� FEN B�LG�S� ��RETMENL��� 4. SINIF