Belirli s�relerde
bilimin de geli�imiyle kabul etti�imiz do�rular de�i�ebilir. Nas�l ki d�nya d�z
de�il yuvarlak bir yap�ya sahip ya da d�nya uzay�n merkezi de�il gibi g�r��ler
de�i�mi�se �imdilerde de sonsuz oldu�unu d���nd���m�z evren de�i�iyor.
�imdi bizi ba�ka
b�y�k bir de�i�im bekliyor. Uzun s�redir evrenin sonsuz oldu�unu d���n�yorduk.
�imdi bir�ok kozmolog evrenin bir s�n�r� oldu�unu d���n�yor. Hatta onun bir
�eklinin dahi var oldu�una inan�yor. Ancak bu d���nceler beraberinde bir�ok soruyu
beraberinde getiriyor.
Niel CORN�SH Mont
Ana�da ya�ayan ve evrenin boyutlar� hakk�nda d���nen son kozmologtur. O,
atlar�n ka�mas�n� engelleyen �itleri �rnek olarak g�stererek evrenin sonsuz
oldu�unu s�yl�yor. Buna g�re evren �ben burada bulunuyorsam evrenin yeni yeni
s�n�r� buras�, e�er biraz daha ileride dursam evrenin yeni s�n�r� oras� ve e�er
biraz daha ileride olsam evrenin yeni s�n�r� oras� olacakt�r� der.
Evrenin Big Beng
patlamas� sonucunda olu�tu�unu d���nmek bilim insanlar�na sorun yarat�yor.
��nk� uzayda hareket etmek uzay y�l� zaman gerektiriyor. Bilim insanlar�
s�rekli geriye bakt�klar�nda s�rekli zamanlar� t�keniyor. Yani y�ld�zlara bakt���m�z
da y�ld�zlar�n y�llar �nceki hallerini g�r�yor, yak�ndaki y�ld�zlar ise birka�
y�l �nceki olabilir.
Evren s�cak bir
plazmayla doludur. Bu y�zden ���k bir yere gidemez. Yani g�ne�in �tesini de
g�remeyiz berisini de. Bu y�zden kozmik mikro dalga g�r�nt�m�z� engeller.
Bir ba�ka teorik�iye
g�re ise evrenin s�n�r�n� �u �ekilde a��kl�yor. Evreni bir astroit oyununa
benzetiyor. Yani evrenin yukar�s�ndan ��karsan a�a��dan tekrar evrene girersin,
sa�dan ��karsan soldan girersin. Bu kural evreni sonlu hale getiriyor. Elinize
bir men� k���d� al�n ve onu astroit oyunu gibi d���n�n. Sonra iki kenar�n�
birle�tirdi�inizde bir silindir elde edersiniz. Daha sonra da silindirin
u�lar�n� birle�tirirseniz bir simit g�r�nt�s� elde edersiniz. Yani �� boyutlu
bir evren elde edersiniz. �lerledi�inizde hep ayn� yolu tekrar edersiniz ve hep
yolda oldu�unuz i�in sona ula�amazs�n�z. Buda sonsuz oldu�u d���ncesi
d���nmenizi sa�lar. Burada evrene bir ���k g�nderseniz, evren bo� oldu�u i�in o
�����n evrende yol almas� milyarlarca y�l� bulabilir.
Jean Pier LUM�NE�de
galaksilerin motiflerini ��kart�p evrenin s�n�r�n� bulmaya �al��an g�k
bilimcilerden biridir. Onun m�zik tutkusu, evrenin s�n�r�n� m�zik enstr�manlar�yla
a��klayacak bir fikir verdi. O evreni enstr�mana benzeterek sonlu evren ilke
sonsuz evren aras�ndaki fark� anlatabilece�inin fark�na vard�. Evren bir piyano
ya da bir davul gibi titremesi Big Beng�e e�de�er olarak g�steriliyor.
Piyanodan sesi veren bir�ok armoni ve bu seslerin kar���m�n� elde ediyor. Elde
etti�imiz ses piyanonun b�y�kl���ne g�re de�i�iyor. Yani m�zik aletinin
b�y�kl��� s�n�rl�d�r. Kendinden b�y�k olan dalga boylar�nda titre�emez. Evrenin
daha uzun boylarda titre�ti�ini g�zlemleyecek olursak uzay�n sonlu bir
b�y�kl��e sahip oldu�unu g�zlemleriz.
Sonlu evrenin �eklini
bulmak i�in farkl� �ekilleri inceledi ve futbol topunun �eklini evrenin �ekline
benzetti.
Futbol topundaki 12
y�zl� be�kenler astroit oyunundaki benzetmeden �ok farkl� bir be�kenden evrene
girdi�imizde kar�� taraftaki be�kenden tekrar giriyorsunuz ama k�vr�ml� oldu�u
i�in 36 derece a�� yaparak girersiniz.
Niel CORN�SH�e onun
futbol topu g�r���nde �al��malar yapm��t�r. Bunun i�in camdan bir 12 y�zl�
yap�p onun i�ine bir balon yerle�tirmi�tir. Evren e�er bir balon gibi k���kse
daha evrenin s�n�r�na ula�maya �ok oldu�unu ve e�er balon �i�irilerek cam
y�zeye temas� sa�lanmas� sa�lan�rsa, bu �ekilde de evrenin sonuna(s�n�r�na)
ula��ld��� s�ylenebilir. B�ylece ���k evren boyunca hareket edebilir.
Ancak mikro dalga
ge�mi�ine bakt�klar�nda bu deseni g�remediklerini a��klam��t�r. Sadece bu
deseni g�remedikleri i�in evrenin bu �ekle ait olmad��� d���n�lemez diye
eklemi�tir.
Bir ba�ka fizik�i de
farkl� �ekildeki evrenleri farkl� �ekildeki davullara benzetmi�tir.
Titre�imleri kaydetmesi i�in tayf analizat�r� ba�lam�� ve farkl� �ekildeki
davullar�n ses ��kartmas� sa�lanarak titre�imleri kaydedilmi�tir. ���n�nde
��kartt��� titre�imler farkl�d�r. Buradaki ama�; ayn� yoldan evrenin ��kartt���
titre�imlere bakarak evrenin �ekli hakk�nda bilgi sahibi olmak. Ancak �ok fazla
matematik veriler i�erdi�i i�in sonuca ula�mak y�llar alabilir.
Andy ALBERCHT evrenin
sonlu oldu�una kesin inan�yor ve evrenin boyutlar�n� hesaplayabilece�ini
d���n�yor onun deneyi ise �ocukken oynad���m�z bardakta balon ��kartma oyunu.
Big Beng�deki aniden
�i�me s�reci ve baz� bilim adamlar� bu �i�menin g�n�m�zde dahi devam etti�ini
d���n�yor. Ancak bardaktaki kabarc�k yaln�zca patlayana kadar �i�er. Andy�e
g�re uzayda �i�me maksimum boyuta ula�t���nda duracak. E�er Andy�nin analizi
do�ruysa bizim evrenimizin etraf�nda k���k kabarc�klardan olu�mu� b�y�k
kabarc�k.
Naza g�k bilimcisinin
ise tamamen di�erlerinden farkl� bir g�r��� vard�. Oda d���ncesini golf
toplar�na benzetmi�tir. Buna g�re, d�z bir zeminde olan toplara bir ba�ka bir
topla vuruldu�u zaman farkl� h�zlarda farkl� yerlere da��lm��t�r. Ancak y�zeyi
e�imli bir yerden ayn� deneyi tekrarland���nda, e�ime ba�l� olarak toplar h�z
kazan�r. ��te ayn� bunun gibi bir galaksinin gelip galaksiler toplulu�una
�arpt���n� ve bu �ekilde de evrenin geni�ledi�ini savunuyor.
Lora ise evreni 500
0dal� bir otele benzetmi�tir. Evrende �oklu evrenin varl���ndan bahsetmi�tir.
Y�llar ge�tik�e
evrene bak���m�z ve i�indeki yerimiz d�n���m ge�iriyor. D�nya, t�m yarat�l���n
merkezi oldu�unu d���n�yorduk. Ge�ti�imiz y�zy�llarda ise b�y�k bir galaksinin
i�inde ya�ad���m�z� ��rendik. �imdi bak�� a��m�z� tekrar de�i�tirmemiz
gerekiyor.
���������������� A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda
Vard�r.
1)d�nyan�n uzay�n merkezi
olmad���n� kim kan�tlam��t�r?
2)Evren nas�l olu�mu�tur?
3)Evrenin sonlu oldu�u kabul
edildi�inde hangi sorularla kar��la��l�yor?
4)Evrenin boyutlar� hakk�nda
d���nen ilk filozof kimdir?
5)Evrenin boyutlar� hakk�nda
d���nen son ki�i kimdir?
6)Evrenin sonlu oldu�unu kimler
d���n�yor?
7)G�rebildi�imiz t�m uzay
maddenin tek bir noktadan geni�leyerek bo�lu�a yay�lmas�na ne denir?
8)Evrenin s�n�r�n� astroit
oyunuyla nas�l ili�kilendiriliyor? A��klay�n�z.
9)Evrende ���k y�l� mesafeye
bakt���m�zda daha gen� g�r�nmemizin sebebi nedir?
10)Kozmik mikro dalga ge�mi�i
nedir?A��klay�n�z.
11)Futbol topunun evrene
benzetilmesini a��klay�n�z.
12)Niel Corn�sh�in balon deneyini
a��klay�n�z.
13)Tayf analizat�r�n�n i�levi
nedir?
14)Evrenin sonlu oldu�una kesin
inanan ve evrenin boyutunu hesaplayaca��n� d���nen profes�r kimdir?
15)Einstain neleri sonlu olarak
tan�mlam��t�r?
16)Farkl� davullar�n ses
titre�imlerinin evrenle ilgili olan teorisini a��klay�n�z.
17)Kara ak�m� a��klay�n�z.
18)Sicim teorisini a��klay�n�z.
����������������������������� ���������������������������������BET�L KALAYLI
�������������������������������� �������������������������������E��T�M FAK�LTES�
FEN B�LG�S� ��RETMENL��� 4. SINIF