K�resel �s�nmayla birlikte atmosferde daha �ok �s� olunca, daha fazla buharla�ma olur ve buda t�m f�rt�na ve kas�rgalara sebep olur. Daha �ok su buhar� ve� daha s�cak deniz s�cakl�klar� �oktan beri �iddetli kas�rgalara sebep olmaya ba�lad�..Bu insanl�k i�in k�t� bir haber. F�rt�na avc�lar�, f�rt�nalar�n nas�l olu�tu�unu ve nas�l b�y�d��n� ve nas�l s�nd�klerini ara�t�r�rlar. �klim bilim adamlar� i�in, daha s�cak havan�n ve daha s�cak suyun bir kas�rgan�n g�c�ne nas�l katk�da bulundu�unu anlamak olduk�a �nemli. Bu ara�t�rmalardaki en geli�mi� teknolojileri kullan�rlar. En h�zl� taray�c� olarak da DOW denilen bir ara� kullan�l�r. Bu ara� etraftaki bulutlar�n en ufak hareketlerini �� boyutlu olarak g�sterir, on binlerce kat fazla ayr�nt�y� g�sterir. Bu f�rt�nalar�n ve nas�l zarar verdikleri hakk�nda �nceden daha iyi tahminler yapmalar�n� sa�lar. DOW ad�ndaki arac�n radar sistemi ya�murdan, tozdan ve atmosferdeki di�er maddelerden yans�yan radyo dalgalar�n� emer. Ara� sahip oldu�u hassas donan�mlar sayesinde ne kadar h�zl� olduklar�n� da g�steriyor. Bu arac� tasarlayan iklim bilimci arac�n� f�rt�nalar�n i�ine s�rd�� y�llar�n tecr�besini kullanarak en ince ayr�nt�y� d��n�p tasarl�yor. Bu ara�larla yap�lan ara�t�rmalar ve g�zlemler, k�resel �s�nmayla ilgili baz� �nemli ve can s�k�c� bilgiler elde etmelerini sa�lad�. Yap�lan tahminler �iddetli f�rt�nalarda bir art�� olaca��n� g�sterdi.

EXTREME WEATHER

�� DOW ad�ndaki ara� yakla�an kas�rgalar� g�zlemlemek i�in kullan�l�yor. Eldeki veriler atmosfer bilimciler i�in paha bi�ilmez �eyleri ispatlad�. G�zlemlerden ��renilenlerle bilim adamlar� modeller �retiyor, geli�tiriyor ve sonunda �ng�r�lerini ilerletiyorlar. �spatlanmas� gereken en �nemli �ey bilim adamlar�na g�re kas�rgalar�n daha s�cak denizlerden ve okyanuslardan nas�l etkilenece�ini bulabilmek.

�� Bilimadamlar�n�n beklentisi �s� okyanusa gitti�i zaman daha b�y�k, daha �iddetli kas�rgalara yol a�mas� �eklinde. Fakat daha b�y�k bir kas�rga okyanustan daha b�y�k bir enerji al�r, bu nedenle kas�rga say�s�nda art�� olmayabilir. Kesin olarak s�yledikleri �iddetli f�rt�nalar�n say�s�nda art�� olaca��d�r.

�� Baz� bilim adamlar� h�zland�r�lm�� uydu g�r�nt�s�nde g�r�len (2005 teki) �kas�rga mevsiminin olabileceklerin bir �rne�i oldu�unu s�yl�yorlar. �ncelemeler deniz s�cakl�klar�n�n rekor seviyelerde oldu�unu ve bu s�cakl�klar�n yar�s�n�n k�resel �s�nmadan kaynakland��n� g�steriyor ara�t�rmac�lara. Bu bizleri hareketli ve zor g�nlerin bekledi�inin i�areti olabilir. Fakat baz� bilim adamlar� olaylara farkl� yakla��yor. B u ya�ananlar�n atlas okyanusunun ve �zerimizdeki atmosferin titre�imleri sonucu oldu�unu ve 25 ile 40 y�l s�rece�ini d��n�yorlar.

�� Bilim adamlar�ndan baz�lar� k�resel �s�nman�n ne kadar etkili olabilece�ini merak ediyorlar. Kas�rgar�n k�resel �s�nmadan ne miktarda etkilenece�i �nemlidir. Ger�ek �u ki g�n�m�zde k�resel �s�nmadan dolay� kas�rgalar �ncekilerden daha g��l� ve bu % 1 oran�nda. Deniz seviyelerinin y�kselmesiyle olu�an �ok az g��l� f�rt�nalar bile insanlar�n hayatlar�n� fel� etmeye yeterli. Bu y�zden insanlar� korumak i�in tahminciler �ok hassas tahminler yapmal�.

�� Kas�rgalar�n okyanuslar�n y�zeyiyle nas�l etkile�tiklerini, kas�rgalar�n minimum seviyelerini bilmeden, kas�rgalar�n nas�l kuvvetlendiklerini ve zay�flad�klar� bilinemez. Bu y�zden �ng�r�ler birka� g�nl�k bir tahminden ba�ka bir �ey olamaz.

�� Uydular bir f�rt�nan�n �st katmanlar�n� g�r�nt�leyebilir. Fakat f�rt�na bulutlar�yla okyanus y�zeyi aras�ndaki can al�c� b�lgeye yani as�l g�r�lmesi gereken yer g�r�nt�lenemez, ��nk� �evre �ok �iddetli. U�aklar d��ebilece�i i�in b�lgeye insans�z hava ara�lar� g�nderilir. �nsanl� hava ara�lar� genellikle okyanustan 4 km yukar�da u�ar. Bu y�zden bilim adamlar� AEROSONDE ad�n� verdikleri insans�z hava arac�n� �rettiler. K��k karma��k bir �im bi�me makinesine benzeyen Aerosonde sisteme do�ru yerle�tirildikten sonra havaland�r�l�yor. K��kken oynad��m�z uzaktan kumandal� oyuncak u�aklara benziyor. Ancak daha pahal�, daha teknik fakat d��nce ayn�. NASA�n�n ve di�er kurumlar�n yard�m�yla Aerosonde 2005 y�l�nda kullan�ld�. Aerosonde f�rt�nadaki en k��k sars�nt�y� bile atlat�yor ��nk� �ok g��l� bir mekanizma ve �ok de�erli bilgilere ula�abiliyor.

�� Kas�rga merkezinin �nemsedi�i g��l� r�zg�rlar� �l��yor aerosonde. Kas�rgalar y�k�c� r�zg�rlara ve genellikle de sellere sebep olan ya�murlara neden olurlar. Seller farkl� hava olaylar�ndan da olu�abilir. Texas�ta yazlar genellikle kurak ge�er. Fakat 2007 y�l�nda bu b�yle olmad�, ne yaz�k ki �iddetli r�zg�rlar ve ya�murlar �ehrin do�u k�sm�n� fel� etti. K�resel �s�nman�n bir i�areti kurak mevsimde sellerin olmas� olabilir diye d��n�yor bir�ok bilim adam�. Amerikan ordusu b�yle felaketleri �nlemek i�in bentleri kurarak nehirleri ve g�lleri kendi mecralar�nda tutma y�ntemini d��n�yor. Bu ama�la aniden a��labilen sel duvar� icat edildi. Ta�an nehirleri veya patlamalar� zapt eden bu duvar in�a edildi, yeti�kinler i�in yap�lan lego oyuncaklar� gibi.

�� Amerikan ordusu takviye s��nak yapmak i�in, Amerika�da ise ta�ma olaylar� i�in bu duvarlar� depolama �eklinde kullan�yor. Ama �u bir ger�ek ki bu duvardaki �ekliyle s�k��m�� kumlar d�nyan�n en me�hur limanlar�n� tehdit eden gelgitlerini �nleyemez. K�resel �s�nma nedeniyle y�kselen sular Amerika�n�n merkezi olan New York�u da tehdit ediyor. �ehir neredeyse su seviyesinde ba�l�yor, �ehir bu tehditle ba� edemez gibi g�r�n�yor 2050-2075 y�llar�nda diye tahmin ediliyor. �o�u t�nel, demir yolu hatt� 2007 a�ustosundaki gibi su alt�nda kalacak diye tahmin ediliyor. Bu ciddi bir �ey. Bu y�zden New York�u korumak i�in bilim adamlar� Londra�da ki kendine has f�rt�na dalgas� korumas� olan Tems bariyeri gibi (1984�te tamamlanan) d�rt tane bariyer d��n�yor farkl� noktalara. Bariyerin kap�s� sadece bir f�rt�na dalgas� �ehir tehdit etti�i zaman kapanacak diye planlan�yor. �ok b�y�k bir ��z�m ama maliyeti fazla oldu�u i�in �ehir yetkilileri bu en b�y�k sivil m�hendislik projesini kabul etmediler Amerika�da. Hollanda�da ise buna kar��l�k sel korumas� b�y�k oranda yerini ald� ve bunun i�in dev Meslat Kringi d��n�ld�. Deniz seviyesi y�kseldik�e ya�� miktar� gittik�e �o�alacak daha da �iddetlenecek. Nehirdeki ta�malar %20-%30 �u an kinden daha fazla. Hollanda�n�n �o�unlu�u deniz suyunun sald�r�lar�na kar�� savunmas�z, Almanya ve Bel�ika�dan gelen nehirlerden dolay� tam �apraz �izgili bir delta ovas�d�r. �lk savunma hatt� tam olarak sahillerdir. Her zaman a��nan sahil �eridine gemiler kum pompal�yor. Operasyon bilimsel bir hassasiyetle y�r�t�l�yor. Bilim adamlar� bu y�zden gelgitlerin kumlar� nas�l hareket ettirdi�ini g�rmek i�in 50 m lik yapay bir su kanal�nda Kuzey Denizi sahilinin modelini yapt�lar. Teorik �al��malar i�in de bilgisayar� kullanan su bilimciler olas� deniz felaketlerinin senaryosunun bir taklidini yap�yor. E�er bent olas� bir zamanda k�r�l�rsa su nehrin ve denizin hangi y�ksekli�indeyken neler olur? Yani model g�steriyor ki bentleri basit�e y�kseltmek k�resel �s�nma �a��nda yeterli olmayacak.

�� Daha fazla su depolanabilir. Fakat �lkenin b�y�k bir k�sm� dalgalara kar�� savunmas�z g�r�n�yor. Bu y�zden Nehirlere Yer projesiyle �iftliklerde yeni in�aat teknolojileriyle sular gelince suda y�zen havaya y�kselen evler icat edildi. B�ylece insanlar�n ya�ad�� evler ve nehirler g�ven i�inde ayn� yerleri payla�abiliyor. Hidrometropol ad� alt�nda suda y�zen ger�ek bir �ehir. Hollanda ve Venedik i�in tam ger�ek bir fikir. 1953�deki Kuzey Denizi selinden hemen sonra Hollanda ve di�er Avrupal� uluslar f�rt�na bariyerleri in�a ettiler. Bu, gelecekte New York�u bekleyen sel felaketi i�in fikir veriyor.

�� K�resel �s�nma sadece �iddetli f�rt�na ve sellerle de�il 2007�de G�ney Afrika�daki kurakl�k gibi baz� b�lgeleri de tehdit ediyor. Bir y�l boyunca cm² ye 19 mm den az ya�� d��mesi en b�y�k kan�tt�r. Ara�t�rmalar sonucu okyanusa karadan daha fazla ya�� d��t�� tespit edildi. Bunun en k�t� sonucu da kurakl�kt�r. Y�ksek s�cakl�klar, daha �ok b�y�k buharla�malar ve daha az ya�� miktar�yla d�nyan�n bir�ok b�lgesi kurakl��a meyilli g�r�n�yor. Bir�ok yer �oktan kurudu bile. Amerika�n�n bat� b�lgesi 20-30 y�ld�r kurakl�k ya��yor ve iklim modelleri bunun gittik�e k�t�le�ece�ini g�steriyor. Daha az ya�� daha fazla �nlenemeyen yang�n demek (Amerika 2006). Yang�nlar�n nedenine cevaplar aran�yor bunun i�in bilim adamlar� kontrol edilemeyen yang�nlar� zapt eden kimyasallar� test ediyorlar. G�bre tozu denilen bu madde sel�lozla tepkimeye girerek yang�n�n �iddetini ve s�cakl��n� d��r�yor. Yang�nlar �l�mc�l olabilirken kurakl��n daha da �iddetli bir sonucu ise uzun vadede su kaynaklar�na bir tehdit yarat�yor. Fakat yeni teknolojiler yan�p kavrulmu� ��llerde bile i�me sular�na yeni kaynaklar ortaya ��karabilir.

�� K�resel �s�nma gezegenimizi y�kselen deniz seviyesi ve daha g��l� f�rt�nalarla tehdit ediyor. Ama yeni iklim modelleri d�nyan�n baz� b�lgelerinin daha ciddi kurakl�klara teslim olaca��n� �ng�r�yor. �nlenemeyen yang�nlar kurakl��n yan �r�n�yken ciddi tehditler kap�da bekliyor.

�� e�me kuruyuncaya kadar suyun k�ymeti bilinmez demi� atalar�m�z. Bu ger�ekten de �ok do�ru. Kurak bir ��l�n ortas�nda� tuzlu su bulabilmek m�mk�n. Fakat �nemli olan bu sular� i�me sular�na d�n��t�rebilmek. Texas�ta bir tesis ters osmoz denilen (reserve osmosis) bir sistemle tuzlu sular� i�me suyuna d�n��t�r�yor. Bu teknolojilerin anahtar� suyu zarlara pompalamak i�in ihtiya� duyulan enerji. Ters osmozda 10 y�l �ncesine kadar gerekli enerjiyi yar�ya indirildi maliyeti de d��rd�. ��me suyu olu�tu�unda Konsantre denilen �ok tuzlu tortulardan ��lde kurtulmak b�y�k bir sorun oluyor. ��z�m petrol ve gaz sanayisinden al�nan Derin Kuyu Enjeksiyonu ad� verilen bir teknolojik sistem. Bu sistem suyu g�venle depolayabilece�i yeralt�na pompal�yor. Bu her yerde ��z�m de�il. Bu y�zden a��r� kurakl�k d�nemlerinde i�me suyu her zamankinden de�erli olacak. Kurakl�k ayn� zamanda yiyecek depolamay� tehdit ediyor. Bu y�zden bilim insanlar� a��r� kurakl�kta yeti�ebilen tah�llar �retmeyi hedefliyorlar. Bitkiler genellikle kurakl�k �artlar�nda �l�r, metabolizmalar� verilen genle de�i�ti�i i�in bu �artlarda yeti�ebilen bitkiler yeti�tiriliyor. Hasat zaman� bu zor ko�ullarda yeti�en bitkilerin daha �ok ba�ak verdi�i g�r�l�yor. S�per f�rt�nalar veya ciddi kurakl�klar olsun iklim bilimciler hava olaylar�n�n k�resel �s�nmadan ne kadar ve nas�l etkilenebilece�ini �nceden g�rmeye �al��yorlar.

�� Gezegenin ne kadar �s�nd��n� hesaplayabilmek i�in s�per bilgisayarlar kullanarak d�nya ikliminin karma��k modelleri yap�l�yor. Bunun i�in bilim adamlar� d�nyan�n en u� noktalar�ndan biri olan Kuzey Buz Denizi�ne gidip ger�ek veriler al�yorlar. Bunu Buz K�r�c� ad�ndaki tekni�iyle yaparak buzlu sular�n nas�l de�i�ti�ini anlamak istiyorlar. Kuzey Buz Denizi iklim olaylar�n�n kalbi olarak bilinir. �klim olaylar�n�n erken uyar�lar�n�n g�zlemlenece�i yerdir. Buz k�r�c� suyun tuzlulu�unu besin zincirinin ilk halkalar�ndan olan k��k deniz canl�lar�n�n varl�klar�na kadar her �eyi test edebilecek donan�ma sahip. Kuzey Buz Denizi�nin �s�nmas�, buz katmanlar�n�n erimesi Amerika�n�n bat�s�na daha az ya�� b�rakarak ya�mur olaylar�na kuzeye �teleyebilir.

�� nsanlar�n iklimleri nas�l etkiledi�ini anlamak �nemli. Is�nman�n �o�unu ger�ekle�tiren su buhar� ve bulutlard�r. NASA�daki bilim adamlar� bunun i�in g�ky�z�n� inceliyor. Atmosferin �st taraf�ndaki bulutlarla ve su buhar�yla ilgili bilinmesi gereken �ok �ey var. Y�ld�r�mlar�n tepesinde bak�nca havan�n bir yolcu u�a��ndan daha h�zl� yukar� t�rmand�� g�r�l�yor. Bunun i�in nas�l hareket ettiklerini ve ne kadar h�zl� da��ld�klar�n� anlamak gezegenin ne kadar �s�nd�� hakk�nda ipucu verebilir. T�m teknolojiler kullan�larak haz�rlanan u�ak ve donan�mlar� bulut ve �zelliklerini �l�ecek. Elde edilen veriler modelcinin s�per bilgisayar�na girilerek atmosferin �st katmanlar�nda neler oldu�u �nceden kestirilmek isteniyor. Okyanusun dibine kadar uzanan bir model de var. �klim bilimciler b�ylece bilgisayar �ng�r�lerini kullanarak daha s�cak bir gelecekte d�nyay� nelerin bekledi�ini anlamaya �al��yorlar. Bulgular korkutucu. S�cakl�k b�lgeleri d�nya �s�nd�k�a ekvatordan kutuplara do�ru kay�yor(g�nde 10 m). Kuzey kutup noktas� gibi buzlar�n oldu�u yerde bile hava �s�n�yor (2-4 ^oC). 1-2 ^oC lik k�resel s�cakl�k de�i�iminin, hava ko�ullar�n�n ve potansiyel olarak f�rt�nalar�n �iddetlerinde b�y�k bir de�i�iklik yarataca��n� a��klad� NASA. Bir�ok bilim adam� daha s�cak bir gezegen hayat�na uyum sa�layan teknolojiler �zerinde �al��rken baz�lar� gezegeni so�utman�n yollar�n� d��n�yorlar. Bir geofizik�i ve makine mucidi bir araya gelerek havay� bir a�a� gibi CO₂ten temizleyen bir makine yapt�lar. �nsan �r�n� veya do�al olarak olu�an CO₂ i emen bu ara� �ok b�y�k teknolojilerle �retildi. Bir a�ac�n bir y�zy�lda yapaca��n� bir g�nde yap�yor bu makine. Parklar� bu a�a�larla doldurmay� hedefliyor bilim adamlar�. Toplanan CO₂ i g�venle depolayabilecekleri yer alt�na pompal�yor. Bu maliyetli bir i�lem onu petrol kuyular�na enjekte edecekler, CO₂ in b�ylece bir de�eri olacak.

�� Baz� bilim adamlar� ise y�ksek miktardaki gazlar�n hava �artlar�nda yarataca�� olumsuz etkileri tersine �evirmeye �al��yorlar. Temel fikir de �udur. G�ne� ��nlar�n� uzaya geri yans�tmak d�nyay� so�utmak ve sera gazlar�n�n �s�t�c� etkisini azaltmak. Geom�hendislik fikrinin alt�nda da bu d��nce yat�yor, sera gazlar�n�n emilimiyle azaltmak.

�� Baz� bilim adamlar� k�resel �s�nmay� tersine �evirmeye konsantre olmu�lar. Bunun okyanus �zerindeki al�ak bulutlara tuzlu su p�sk�rterek yapabileceklerini d��n�yorlar. Bunu da r�zgar g�c�yle �al��an deniz ta��t� kullanarak yapacaklar. Bunda da yer k�renin hareketini kopyalayarak bir �ark yapma teknolojileri kulland�lar. Fakat baz� bilim adamlar� bunun sadece okyanusun ortas�nda bulunan yerleri so�utabilece�ini, Berlin, Londra, New York ve Washington�daki insanlar�n i�ine yaramaz. Etkisi k�resel olur. E�er en iyi bilim adamlar�n�n �nerileri do�ru ise sanayi devriminden bu g�ne kadar atmosfere verdi�imiz zarar� geri d�nd�rebiliriz.

�� Ba�ka bir fikir, uzaya G�ne� �emsiyesi koymak. Bu d�nyay� �s�tan g�ne� ��nlar�ndan koruyacak. Bunun da maliyeti fazla. Bir di�er d��nce de en ucuz yol olan atmosferin y�ksek kesimlerine fosfor enjekte ederek etkiyi tersine �evirmek. Bu do�al bir yol asl�nda. B�ylece s�lf�r par�ac�klar�yla sera gazlar�n�n etkilerinin iki kat�n� tersine �evirecek. B�t�n bu sim�lasyonlar ve hesaplamalarla bunun ucuz ve etkileyici olabilece�ini s�yl�yor. Fakat b�y�n bu fikirleri ulan bilim adamlar� bunlar�n korkun� fikirler oldu�unu s�yl�yorlar. D�nyay� eski haline getirmek i�in yap�lan bulu�lar� kullanma d��ncesi bilim insanlar�n� korkutuyor, umar�z kullanmak zorunda kalmay�z diye temenni ediyorlar.

�� klimler �iddetlendik�e, kar�� kar��ya kald��m�z bu durum kar��s�nda bilim adamlar� bu durumla ba� edebilece�imiz yeni fikirle �zerinde �al��maya devam edecekler. Elbet bir g�n gezegeni kurtarabilecek ve uygulanmas� ekonomik yeni teknolojiler bulunacak.

�� Allah��n izniyle bizlerde uykumuzdan uyan�p d�nyam�z i�in el ele verip k�resel �s�nmay� tersine �eviririz. Bunu �ocuklar�m�za bor�luyuz unutmayal�m.

�� A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

1. K�resel �s�nma nedir? K�resel �s�nmayla atmosferde neler de�i�ir?

2. K�resel �s�nmayla birlikte kas�rgalara neler sebep oldu?

3. �klim bilim adamlar�na g�re kas�rgalar�n g�c�n� neler art�r�r?

4. DOW ad� verilen ara� hangi ama�la �retilmi�tir?

5. K�resel �s�nma kas�rgalara ne kadar etki eder?

6. Tahminciler k�resel �s�nman�n etkilerinden insanlar� nas�l koruyabilir?

7. AEROSONDE nedir? Nas�l bir mekanizmaya sahiptir?

8. NASA Aerosonde u ara�t�rmalar�nda nas�l kullan�yor?

9. Kurak mevsimde sellerin olmas� neyin sonucudur?

10. Aniden a��labilen sel duvar�n� Amerikan ordusu ne i�in kullanm��t�r?

11. New York�u olas� sel felaketi ve ta�malardan korumak i�in d��n�len proje nedir?

12. Hollanda�da sel felaketini �nlemek i�in neler yap�l�yor?

13. �nsanlar ve nehirler hangi proje ile ayn� alanlar� g�venle payla�abilir?

14. K�resel �s�nma kurakl��a da neden olur mu?

15. Yang�nlar�n �n�ne nas�l ge�ilebilir?

16. Geciktiriciler yang�na nas�l bir etkide bulunur?

17. Tuzlu sular i�me suyuna nas�l d�n��t�r�l�r?

18. Kurakl�k �artlar�nda bitkiler nas�l dayan�kl� hale getirilir?

19. Biyologlar bitkilerin genleriyle neden oynar?

20. Buz k�r�c� nedir?

21. Neden buz k�r�c�lar Kuzey Buz Denizi�ne g�nderilir?

22. Yery�z�ne su buhar� ve bulutlar�n nas�l bir etkisi var?

23. G�ky�z�n� inceleme ihtiyac� neden duyuldu?

24. S�cakl�k b�lgelerinin kaymas� neyin g�stergesidir?

25. Parklar� CO₂ emen a�a�larla doldurmak ne i�in gerekli?

26. Y�ksek miktardaki gazlar�n olumsuz etkileri nas�l tersine d�ner?

27. Geom�hendisli�inin temel fikri nedir?

28. Bilim adamlar�na g�re �ark sistemi ne yarar sa�lar?

29. Avrupa �lkeleri i�in �ark fikri neden i�e yaramaz?

30. G�ne� �emsiyesi nedir?

31. Sera gazlar�n�n etkisi nas�l azalt�labilir?

32. Bilim adamlar� insanlar�n neyi yapmas�ndan korkuyor?

33. K�resel �s�nman�n �nlenmesi i�in sizce insanlara nas�l g�revler d��er?

34. �nsanlar yaratt�klar� k�resel �s�nmay� tersine �evirebilir mi?��

�� AD�LE F��NE

�� E��T�M FAK�LTES� FEN B�LG�S� ��RETMENL�� 4.SINIF