D�NYAYI �EK�LLEND�REN ASTERO�TLER

D�nya 4,5 milyar ya��nda ya�l� bir gezegendir. Hala eviriliyor k�talar yer de�i�tirirken yanarda�lar patl�yor, buzullar �nce yay�l�yor sonra �ekiliyordu ve yerkabu�u say�s�z kere b�y�leyici bir �ekilde k�rarak ard�nda bir s�r� jeolojik gizem b�rak�yordu.

Arizona ��l�nde kocaman bir �ukur vard�r. Yakla��k 670 metre geni�li�inde ve 170 metre derinli�e sahiptir. Bilim insanlar� bu �ukura 19.yy sonlar�na do�ru y�zle�ti. Bu �ukurun nas�l olu�tu�una dair en b�y�k teori b�y�k volkanik patlaman�n ard�ndan yerkabu�unun de�i�ti�i inanc�na dayan�r. ��nk� bilim insanlar� benzer b�y�kl�kte kraterler bulmu�tur. Ancak Amerika Birle�ik Devletler grubunun ba� jeolu�u Gilbertin ba�ka bir fikri vard�. Teleskopla ay y�zeyindeki kraterleri incelerken bulmu�tur. Ay�n y�z�ndeki krateri ile Arizona ��l�ndeki �ukurlar ars�nda benzerlikler bulmu�tur. Ancak bu sadece bir teoriydi. 1892 y�l�nda Gilbert bu b�lgeye gitti. Gilbertin varsay�m�na g�re krater olu�mas�n�n sebebi asteroit ise �ukurun ortas�nda devasa ve de�i�ik bir kaya olmas� gerekirdi fakat b�yle bir �ey yoktu.

Gilbertin bulgusundan 6 y�l sonra Amerikal� i� adam� ve maden m�hendisi Daniel Beringer ayn� b�lgeye gitti. Daniel �ukurun etraf�nda demir par�alar� buldu. Ona g�re bunlar meteoritlerdir. O, dev bir demir par�as�n�n o b�lgeye �arpt���n� d���n�rd�. Bunun i�in ticari y�n�n� d���nmeye ba�lad�. Asteroidin 10 milyon ton olabilece�ini hesaplad�. Demirin tonu 80 dolardan hesaplan�rsa Daniel zengin biri olacakt�. 1903 y�l�nda bir kaz� ba�latt�. Kaz�da kraterin ortas�nda beyaz bir y�kselti bulundu bununla birlikte baz� ipu�lar�na rastland�. Kraterde sar ve ezilmi� kaya par�alar� bulundu. Ayr�ca kraterin �emberinde ters kalkan ta�lar� g�rd�. Daniel 1929 da yat�r�mc�lar�n�n 600000 dolar�n� kaybetmi� olarak hayata g�zlerini yumdu. Ancak �al��malar� sonraki ara�t�rmac�lara ilham kayna�� oldu. ��nk� o �� tane ipucu b�rakt�. Bunlar�n birincisi kraterin etraf�na serpilmi� demir par�alar�, ikincisi saf pudraya �arpm�� kaya par�as�d�r. Sonuncusu kraterin �emberine as�l� kalm�� olan tuhaf kayalard�r.

1960 y�l�ndan sonra gen� jeolog �jehn Shoomaker Daniel�in ara�t�rmas�yla ilgilenmeye ba�lad�. Shoomaker nevadadaki alanda n�kleer patlamas�n�n ard�ndan geriye kalan kraterde �al��malar�na devam etti. Onun amac� patlaman�n yer k�relerinde yaratt��� de�i�imleri ortaya ��karmakt�. ��in benzer yan� shoomakerin di�er �ukurlarda buldu�u ile daniel�in arizona ��l�nde bulduklar� kaya yap�lar�n�n tamamen ayn� olmas�d�r. Onun testleri analizlerinde kristalize yap�lar ke�fedildi. Kristalize par�ac�klar n�kleer patlaman�n sebep oldu�u �ok dalgalardan a���a ��kan inan�lmaz enerji ile olu�mu�tur. Shoomakere g�re bu bulgu bu �ukurun volkanik bir patlama sonucu oldu�unun kan�t�d�r. Buna g�re bu kayan�n 50 bin y�l �nce �arpt��� tahmin edildi. Yeni teknolojilerle �arpan asteroidin a��rl��� en az 300000 ton olabilece�i hesaplad�. �ok dalgas�yla demir par�alar� eridi ve ard�ndan kalan par�alarda etrafa da��ld�. ��in ekonomik k�sm�nda inceleme ba�land�.

Kanada da sadb�rinde 150 y�ld�r madencilik yap�l�yor. Maden yo�un bak�r ve nikel yata��na sahipti. Yap�lan �al��malar�n hi�birinde volkanik patlamaya rastlanmad�. Kayada al�nan �rnekte iridyum elementine rastland�. �ridyum yery�z�nde zor bulunan bir elementtir. Uzayda ise �ok bulunur. Spray ve arkada�lar� kanada da d�nyada en b�y�k �arpma oldu�unun kan�t�na vard�. Spray yakla��k 2 milyar y�l �nce Everest tepesinin b�y�kl��� kadar bir uzay ta��n�n d�nyaya �arpt���n� hesaplad�.

G�ney Amerika da zengin alt�n yataklar�n�n volkanik patlama sonucu olu�tu�unu san�l�yordu. Ancak 1960�l� y�llarda bulunan koni kaya yap�lar� ve uzay g�r�nt�lerinden �arpma sonucu olu�an krater oldu�unu d���nd�rm��t�r.

Meksika da bilim insanlar� 65 milyon y�l �nce ya�ayan dinozorlar�n yok olmas� asteroit oldu�unu ke�fettiler.

9 Ekim 1922 de pelsilvanya da bir meteor Newyorkta bir araban�n tamponuna d��t�.

20 Kas�m 2008 de bir asteroit Bat� Kanada ya ini� yapt�.

Her y�l a��rl�klar� 1 kilodan fazla olan 4500 k���k meteor �arp�yor.

Mart 1994� te Shoomaker ve arkada�lar� J�piter�e �arpan bir g�kta��n� g�zlemledi.

Fizik�i Mark Euro Meksika da bir ara�t�rma yapt�. �nceleme Sibirya�n�n uzak bir b�lgesinde yap�l�yor. 30 Haziran 1908 de g�ky�z�ne parlak bir ���k h�zl� ge�ti. Saniyeler sonra onu bir patlama izledi. Tunguz�la b�lgesi bir hava patlama sesiyle sars�ld� ve orman yok oldu. Fakat 1908 de Mark ileri bilgisayar sim�lasyon sayesinde 6 m geni�li�indeki k���k bir meteoridin Tunguz�la b�lgesindeki gibi etki yapabilece�i hesaplad�. Bu teoriye dayanarak asteroidlerin yeni bir Tunguz�la ya sebep olabilece�ini ve her 100 y�lda bir gezegenimize vurulaca��n� s�yleyebiliriz.

Asteroit kayalar�ndan geriye kalan par�alar d�nyan�n olu�umu hakk�ndan de�erli bilgiler olu�turur. Fakat jeologlara g�re bir sorunu da beraberinde getirir. D�nyaya �arpan asteroitlerin �o�u buharla�t��� i�in kendilerine ait delilleri yok eder.

G�ne� sistemi olu�urken ba�ta gaz ve tozlardan ba�ka bir �ey yoktu. Asteroit kayalar� so�umaya ve �ekillenmeye ba�lad�.

Meteoritler uzayda dola��rken birbirlerine �arparak b�y�m��ler ve b�y�k boyutlara ula�m��lard�r. Bu ilkel kayalar erken d�nyaya dair izler ta��yor ve b�ylece gezegenlerin temelini in�a etmi� oldular. Gezegenler birikintileri temelleri in�a ettikten sonra mars ve J�piter aras�nda toz ve kaya �ekillendi. Buna asteroit ku�a�� ad� verilir. Bu kayalar arada bir ku�aktan ��karak uzay bo�lu�unda saatte 40000 km h�zla dola�maya ba�lad�. Bu kayalar atmosfere ge�ti�inde ve yery�z�ne d��t���nde bize ilkel d�nyan�n �artlar� hakk�nda paha bi�ilmez bilgiler verir. Belki de bunlar�n hayat�n nas�l ba�lad���na dair ipu�lar� olabilir.

1960�l� y�llar�n sonunda Avustralya ya d��en meteorit ��r�m�� organik maddelerin yayd��� keskin koku sarm��t�. Bu meteoritte �a��rt�c� �ekilde �aminoasit� bile�ikleri i�erdi�ini ke�fettiler. Bu meteoritlerin i�inde hayat� ba�latan temel madde bulunur.

Meteoritler sayesinde kesin olarak g�ne� 4.567 milyar y�l �nce olu�tu�unu hesapland���

�������� A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

1-Asteroit nedir?

2-En b�y�k asteroit �ukuru nerde bulunur?

3-�lk kez d�nyaya asteroit �arpt���n� s�yleyen jeolog kimdir?

4-Arizona ��l�ne gidip ara�t�rma yapan ikinci bilim adam� kimdir?

5-Arizona ��l�ndeki �ukurda ve etraf�nda en �ok hangi element bulunur?

6-Daniel Beringerin yapt��� �al��malarda hangi bulgulara rastland�?

7-Kanada da yap�lan �al��malarda hangi elemente rastlanm��t�r ve en �ok nerede bulunur?

8-Bir yere asteroit �arpt���n� hangi element belirler?

9-D�nyaya en b�y�k �arpma nerede olmu�tur?

10-G�ney Amerika da alt�n yataklar� nas�l olu�mu�?

11-Asteroit �arpmas� dinozorlar�n ya�amlar�n� etkilemi� mi?

12-Hangi tarihlerde ve nerelere asteroit �arpmas� g�r�lm��t�r?

13-J�piter gezegenine ne zaman asteroit �arpmas� olmu�?

14-D�nyan�n nas�l olu�tu�una dair kan�t nedir?

15-Asteroit ku�a�� nedir?

16-Avustralya�ya d��en meteoritte hangi element bulunuyordu?

17-G�ne� sistemimiz ka� ya��ndad�r?

�

�