�� D�NYANIN EN ESK� KARA PAR�ALARINA VE
GER�EKLE�EN SARSINTILARA B�R YOLCULUK
��������� Gezegenimiz d�nyan�n anakara
par�alar�na k�talar�(G�ney Afrika, Kuzey Afrika, Antartika, Asya, Avrupa, G�ney
Amerika, Kuzey Amerika) okyanuslardan ay�ran dev kara par�alar� medeniyetler ve
�ehirlerin b�y�mesi ve iklimlerin olu�mas�n� sa�l�yor. �imdi ��yle hayal edin;
gezegenimiz g��l� f�rt�nalarla harap oluyor, a��r� s�caklarla ve dondurucu
so�uklarla m�cadele ediyor, �s� dalgalar� ve k�tl�kla bo�u�uyor. D�nya
�ehirleri par�alan�yor ve yok oluyor, �ehirler birbirini eziyor.
��������� Bildi�imiz d�nya
tan�namayacak hale gelecek bahsedilenler d�nyan�n ba��na gelen k�resel bir
felaketin bir tasviri de�il, bahsedilenler do�an�n milyonlarca y�l sonra
gelece�inde d�nyay� nas�l �ekillendirece�i. T�m bu inan�lmaz yeniden modernle�me
vakas� gezegenin son 4 milyar y�ld�r ya�ad��� do�al d�ng�n�n bir par�as� ve bu
olaylar g�ne� d�nya y�zeyini sonsuza dek yok edene de�in devam edecek.
Ya�ad���m�z k�talar size g�zel ve sa�lam g�r�n�yor olabilir fakat bunlar�n
hi�biri do�ru de�il. Bu dev kara par�alar� s�rekli hareket halindedir. Son
birka� y�ldaki hareketlerine bakarak nas�l �ekillendiklerini g�rebiliriz. B�y�k
g��lerin etkisi k�talar� birbirinden kopararak ve birbirlerine �arpmas�na neden
olur. Bu sayede �l�m ve yeniden do�um d�ng�s� s�rekli devam eder. �rne�in
okyanuslar yok olur da�lar ufalan�r ve ard�ndan yeniden y�kselir. Kara
par�alar� s�rekli �ekil de�i�tirir k�talar�n d�nyam�z� nas�l �ekillendirdi�ini
bilmek i�in d�nyan�n ilk hali yani 4 milyar y�l �ne gitmek gerekir. G�ne�in olu�umu
ard�ndan olu�an kal�nt�lar d�nyay� olu�turdular. Toprak ve kal�nt�lar �arp��t�
ve bir y���n haline geldi bu y���nlar b�y�yerek yar�m mil b�y�kl���nde kitle
oldular ve b�ylece yer �ekim kuvvetine sahip oldular. Yava� yava� b�y�yen
y���nlar yakla��k 20 gezegen sistemi olu�turdular. G�ne�in y�r�ngesindeki bu
gezegenler birbirleriyle �arp��maya ba�lad�lar. B�ylesi bir �arp��ma d�nya ve
tiha gezegeni aras�nda ya�and�. D�nya ve y�zeyini mahveden bu �arp��ma sonunda
ay olu�tu. �arp��madan ��kan enerji d�nya �s�s�n�n inan�lmaz miktarda artmas�na
sebep oldu. Olu�an 6 bin derece s�cakl�k d�nyay� lavlarla kaynayan dev k�re
haline sokmu�tu. Gezegen �arpan g�k ta�lar� ve kuyruklu y�ld�zlarla adeta bir
cehenneme d�nm��t� fakat gezegenin derinliklerinde ilk kara par�as� olu�umunu
sa�layacak bir etkile�im g�ze �arp�yor. Daha a��r elementler olan Kur�un ve
Nikel yery�z�n�n merkezine iner ve erimi� �ekirde�i olu�tururlar Oksijen ve
Silikon gibi daha hafif elementler ise volkanlar�n eritmi� oldu�u yolu
izleyerek y�zeye do�ru hareket eder. D�nya art�k yava� yava� so�umaya ba�lar ve
erimi� kayalar kabuklar halinde sertle�ir bu kabuk par�alar� ilk k�talar�n
habercisidir. Okyanuslar hayati dengeyi sa�layacak etmendir onun nas�l d�nyaya
geldi�i tart���lan bir konudur bilim adamlar� bunu aral�ks�z �arpan g�k
ta�lar�nda bol miktarda su bulundu�una inanmaya ba�layarak a��kl�yor. �lkel
kara par�alar�n�n �u anda tahrip olmadan kalan G�ney Afrika�da Johannus
b�lgesinde Kappal�ta bulunan zaman tahribat�ndan ayakta kalm�� eski granit bloklar�
ara�t�r�yor bu kayalar kimilerine g�re gezegenin ilk kara par�alar�ndan
g�n�m�ze arda kalan par�alar olarak kabul g�r�yor; g�n�m�ze kadar �ok iyi
korunduklar� s�yleniyor. Jeologlar granitin ilk k�talar�n� nas�l olu�turduklar�n�
ara�t�r�yorlar, bu ilkel kara par�alar�nda granit par�alar�ndan �rnekler
al�yorlar. Ve b�ylece kayalar�n ya�lar�n� hesapl�yorlar, kaya hesab�nda bulunan
mineraller ayr��arak yeni kayalar olu�turabiliyor. Ve zaman tahribine dayan�kl�
olan bile�enleri ar�yorlar. Bu sorunun ��z�m�n� ise Zirkov�dan ge�iyor. Zirkov
ergimi� kayalar i�inde kalan kristallerdir. Kaya par�alanm�� olsa bile var
olmaya yetecek kadar dayan�kl�d�r. Bu sayede dayan�kl�� kayalar�n ham maddesi olan granitin 3.5
milyar y�l ya��nda oldu�unu saptad�lar.
����������� Peki granitler nas�l
olu�tu; granitler bilim adamlar�na g�re volkanik lavlarda bulunan minerallerin
m�kemmel birle�imi sonucu granitsel magma olu�turdu�unu saptad�lar. Bilim
adamlar� kayalarla birlikte organizma ve tek h�creli canl� canl�lar�n
olu�tu�unu saptad�lar, d�nya k�talar� birbirine ge�mi� ad�na tektonik plakalar
denen tabakalardan olu�mu�tur. K�talar�n kaymas� ilk kez Alman bilim adam� 1912
y�l�nda Albert Wenger taraf�ndan ortaya at�ld�. Birbirine �zde� fosillerin
farkl� okyanuslarda ve k�talarda bulundu�unu tespit etmi�tir, bu fosillerin
ya�ad�klar� d�nemde ayn� yerde olabileceklerini zamanla k�talar hareket ederek
farkl� okyanus ve k�talarda yer almas�na sebep oldu�unu s�ylemi�tir. �u anda
bilim adamlar� bunu geli�tirerek hangi k�tan�n ge�mi�te yan yana ve birbirine
ge�mi� k�talar oldu�unu saptad�lar. Fosillerden yararlanarak k�talar�n kayma
g�sterdi�ini ispatlam�� oldular.
�������� A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin
Ayr�nt�s�nda Vard�r.
����������� 1-D�nyam�z�n ana
karalar� nelerdir?
����������� 2-Gezegenimizi tahrip
eden olaylar?
����������� 3-D�nya�n�n yok olumu
nas�l olacak?
������� ����4-K�talar�n kaymas� bir d�ng� m�d�r?
����������� 5-K�talar�n d�nyam�z�
nas�l �ekillendirdi�ini g�rmek i�in hangi d�neme inmek gerekir?
����������� 6-D�nya nas�l olu�tu?
����������� 7-Ay nas�l meydana
geldi?
����������� 8-D�nya hangi
gezegenle �arp��ma yapm��t�r?
����������� 9-Erimi� �ekirde�i
hangi elementler meydan getirmi�tir?
����������� 10-Okyanuslar�n
olu�umu nas�l olmu�tur?
������� ����11-Zirkov nedir?
����������� 12-K�talar�n kaymas�
ilk nas�l a��klanm��t�r?
��������������������������������������������������
FEN B�LG�S� 4.SINIF
���������������������������������������������������
DO�AN UZUNBAZ 08010004047