Canl�lar�n Ya�amlar� ��in Edindikleri Ya�amsal Ve Evrimsel De�i�im Mekanizmalar�n�n �evreleri �le �li�kileri 45 Dakika

����������� Ku�lar y�zer, kar�ncalar k�pek bal��� gibi �s�r�r. Burada sa� kalabilme boyuta, bi�ime hatta s�per g��lere ba�l�d�r. Ola�an �st� dolan�ml� hayvanlar kar�� kar��ya geldikleri zaman �ok ilgin� dakikalar ya�an�r. Y�lanla havalan�p u�ar, dil a��zdan g�r�nmez bir h�zla f�rlar. Ayaklar su �st�nde y�r�r. Timsahlar di�li torpilere d�n���r ve son olarak kaplanlar�n m�thi� g�c�yle kar��la��r�z.

����������� Orta Amerika�n�n tropikal ya�mur ormanlar�ndaki morfo kelebe�i bazen g�ne�li alanlarda u�arak, a�a�lardan a�a��ya d��en yiyecekleri aramay� ba�lar. A� bir kertenkele morfo kelebe�inin parlak kanatlar�n� fark eder. Bu kertenkelenin su �zerinde y�r�mesi bilinen t�m fiziksel kurallar� ge�ersiz k�lar. Mavi morfo bu kanatlar� kullanarak savunma yapabilir. U�arak ka�mas� en iyi savunmas�d�r. Ama �a��rtmaca yap�p yanard�ner kanatlar�n� kullanarak avc�n�n dikkatini da��t�r. Asl�nda kanatlar� mavi de�ildir. Bu �����n yaratt��� bir yan�lg�d�r. Bal�k s�rt� g�r�n�m�ndeki pullar sadece mavi ����� yans�t�r. Asl�nda kahverengisidir ve kanatlar�nda g�ze benzeyen i�aretlerle kapl�d�r. G�zler onun daha b�y�k g�r�nmesine neden olur. Morfoyu suyun kenar�ndaki yiyecekler cezp eder. Fakat �o�u kertenkele morfoyu yakalayamaz. Ama �yle bir kertenkele var ki dans kertenkelenin benzersiz bacak ve ayak hareketi ile ba�l�yor. Geni� perdeli aya�� suya her de�di�inde s�v�y� sa�lam bir zemine �evirir. Aya�� suya dald���nda bir hava kesesi olu�turuyor. Bu da kertenkelenin batmas�n� �nl�yor. Bu dengeyi sa�larken kertenkelenin her aya�� hafif�e d��a d�ner. T�pk� pedal �evirir gibi. Ama pedal �evirmeyi b�rak�rsa kertenkele suya bat�yor ve yolun devam�n� suda y�zerek devam etmek zorunda kal�yor. Dev kertenkele morfo kelebe�ine yakla��yor ve onu kap�yor.

����������� A�a�lar�n �zerinde ger�ekle�en mucizev� hareketler g�r�nmeye de�er. D�nyada ki hayvan t�rlerinin %50 si burada ya�ar. Hareket ustas� olan uzun bacakl� �r�mcek maymunu a�a�lardaki ya�ama uyum sa�lar. 45m uzunlukta yap�lan bu tel cambazl��� eyleme uygun beden yap�s� gerektiriyor ve maymun olimpiyat oyuncusuna d�n���yor. Bu hareketin ad� dallanmad�r. Ormanda kollar�n� kullanarak ilerler. 10m aral�kl� a�a�lar �zerinde bile atlayabiliyorlar. Maymun kol ve bacak oran� bizimkinden farkl� olarak birbirine e�it uzunluktad�r. H�nerli kuyru�u be�inci bir el gibi �al���r. U� k�sm�nda parma�a benzeyen yap�lar bulunur. Omuz eklemleri d�nmeyi sa�layacak �ekilde yuvarlakt�r. Serbest�e d�nebilen bilekler ve kancaya benzeyen eller; sallan�rken akrobatiktir.

����������� Madakaskar�n tropik ormanlar� d�nyada ki bukalemun t�rlerinin yar�s�n� bulundurur. Bunlara canl� renkteki panter de dahildir. Bukalemunun bu t�r� �ok yava�t�r. Dile benzeyen ve k�ska� gibi yakalayan ayaklar� ve kavrama yetene�i sa�layan kuyru�u a�a�lar �zerindeki yava� yava� dengeli bir �ekilde hareket etmesini sa�lar. Di�er s�r�ngenlerden fark� g�zleridir. Her bir g�z tek tek etraf�na odaklan�r ve dairesel olarak d�ner. Kendi �evresinde 360 derece d�nebilmektedir. Av�n� asla kovalamaz. Ona yandan yakla��r ve ba��n� yava� yava� oynat�r. Aradaki mesafeyi �l�mek i�in g�zleri ayn� anda odaklan�yor ve dil harekete ge�iyor.�� 20 mil saniye i�inde b�t�n i� bitiyor. Dilinde kallojen bir doku vard�r. Dilini yaydan ��kan bir ok gibi f�rlat�r. Geriye �ekilebilen dilin boyu bukalemunun t�m bedeninden daha uzundur. Dilin ucu bezbol eldiveni gibi yakalar ve jet h�z�yla al�r.

����������� Bal�k kartal� su ve havada hareket edebilen havac� ve denizci �zelli�ini birle�tirmi�tir. D�nyan�n en b�y�k ve g��l� y�rt�c�lardan olan bu ku�; kanat a��kl��� 2 metre, insan�nkinden birka� kat keskin g�ren g�z� ve baz� ay�lar�n� yar�s� boyunda keskin pen�eleri vard�r. Bazen y�zeyde avlanabilir. Birka� saniyede sald�r�r ve av�n� kapar. Bal�k kartal� suya dal���yla �nl�d�r. Bir bal�k g�rd���nde onun tepesinde u�ar. G�zleri sudaki k�r�lman�n yan�lg�s�n� en aza indirir. Nerdeyse dikey olarak dalar, bacaklar� y�zeye de�meden �nce iyice k�vr�l�r ve pen�eler suya dalar. Kanatlar� suyu ge�irmez. Bir ba�ka ba�ar�s� da helikopter gibi geriden geriye havalan�r. Bu ba�ar�n�n anahtar� g���s k�sm�nda bulunan u�u� kaslar� ve �V� bi�imindeki kanatlar�d�r. Kanatlar� hava ak�m�n� sa�lar. Aya��ndaki pullar ona kavramay� sa�lar. Di�er ku�lardan farkl� olarak d�� toyna�� ters d�ner, iki �n iki arka toyna�� ile yakalar.

����������� Sinek ku�u saniyede 50 kez kanat ��rpar. �yle h�zl�d�r ki bu sayede havada kal�r. Bitkilerin nektar� ile beslenir.

����������� B�cekler bi�im a��s�ndan �e�itlilik ta��rlar. Yaprak kesen bu kar�ncalar kendi a��rl�klar�n�n on kat� y�k ta��yarak s�per g��l�d�r. A��r y�kleri �enelerindeki kaslar ile ta��rlar. �enelerinin k�pek bal�klar�ndakinden daha g��l�, g�z k�rpma s�resinden 1300 defa h�zl� hareket ederler. Kendi a��rl�klar�n�n 300 kat� kadar g�ce sahiptir. �ene g�c� o kadar fazla ki sert bir zemine �arpt��� zaman yay gibi yerden z�plar.

����������� Do�ada en b�y�k �eneye sahip olan timsaht�r. K�ba k�y�s�nda 600 e yak�n timsah ya�ad��� d���n�lmektedir. Boyu d�rt metreden fazla, a��rl��� 135 kilo, kuyruklar�n� sa�a sola hareket etme yetene�ine sahiptir. 66 tane di�i vard�r. Kemik k�racak kadar g��l�d�r. Av haz�rl�k yakalan�rsa 40 km bir h�zla sald�r�ya ge�er. Sudayken bile a�a�lar �zerine bile sald�rabilir. Keskin burnuyla a�a�taki hayvanlar� yakalayabilir. Bunu kuyruk omurlar�ndaki kaslar sayesinde yapar. Bu sayede di�li bir torpidoya d�n���r.

����������� A�a� y�lan� avc�s�ndan u�ma yetene�i yani f�rlama tekni�i ile kurtulur. F�rlad�ktan sonra havay� i�ine al�r, bedenini geni�letir ve hava direncini artt�r�r. Bedeni u�u� s�ras�nda bir kurdele gibi yass�la��r. Denge sa�lamak i�in kuyru�unu yukar� do�ru tutup y�zer gibi yapar.

����������� Do�a savunma ama�l� k�rm�z� g�zl� a�a� kurba�as�na teknikler sa�lam��t�r. �lk olarak pe�indeki hayvan� kand�rarak zehirli kurba�a �eklinde g�z�k�r. Tehlike kar��s�nda a�a� kurba�as� parlak k�rm�z� g�zlerini a�arak yanlardaki parlak mavi renkleri g�sterir ve bir an i�in avc�y� �a��rt�p ka�ar.

����������� Geceleri orman hayvanlar�n�n ka�abilmesi sesler ile avc�lar�n� tan�r. Yarasa, kanatlara sahip tek memelidir. Kurba�a yiyen yarasa kulaklar� ile dinlemeye yakalar. Yarasalar arazide yank�lanmak �zere ses dalgalar� g�nderir. Orta kulaktaki bir kas her titre�imde e� zamanl� olarak kulak zar�n� harekete ge�irir. Yarasa yank�y� duyar. Ses bir yere �arpt���nda geri d�ner. B�ylece yarada hi�bir yere �arpmadan u�ar ve av�n� yakalar. Di�ilerini cezp etmek i�in ses ��karan Meksika kurba�alar� yarasalar taraf�ndan fark edilir. Yarasa yer �ekimi ile a�a��ya iner, av�n� havadayken yakalar ve yer.

����������� Bo�a y�lanlar� �atall� dilleri ile �nl�d�r. �kiye b�l�nm�� dili onun iki boyutlu koku almas�n� sa�lar. �im�ek kadar h�zl�d�r. Zehirli de�ildir fakat zehirli y�lanlar aras�nda en uzun di�lere sahiptir. Bu keskin di�leri sald�r�da ilk silah olarak kullan�r ve bo�arak i�ini sa�lama al�r.

����������� Kaplan kedi t�rleri i�inde en b�y���, s�ratli, beklenmedik bir anda ger�ekle�en g��l� s��ray��� ani ve h�zl� oldu�undan fark edilmesi zordur. 10 metrelik mesafeyi 1 saniyeden k�sa s�reyle a��yor. Bu h�z k�pr�c�k kemi�i ile ilgilidir. G��l�d�r, sadece kasa ba�l� ol�thi�arak harekete eder ve daha b�y�k ad�m atar. Filin �zerine bile s��rayabilir. 10 metreden daha fazla y�kse�e s��rar. Arka ayaklar� �n ayaklar�ndan daha h�zl�d�r. �eneleri �ok h�zl�d�r. 10 cm di�leri ile av�n� boynundan �s�r�r ve bo�ar. Her �ey saniyeler i�inde olur.

�l�mle ya�am aras�nda k�sac�k zaman vard�r. Do�a her canl�n�n hayat�n� s�rd�rebilmesi i�in m�thi� donan�mlara sahiptir.

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

1.      Do�ada ya�am i�in verilen sava�ta hayvanlarda g�r�len ilgin� donan�mlar nelerdir?

2.      Morfo kelebe�inin avc�s�n� yan�ltmak i�in yapt��� savunma mekanizmalar� nelerdir?

3.      Kertenkelenin t�m fiziksel kurallar� ge�ersiz k�lan �zelli�i nedir?

4.      Uzun bacakl� �r�mcek maymunun morfolojik �zellikleri ve insanlardan farkl� y�n� nedir?

5.      Canl� renkte olan panter bukalemunun ilgin� olan �zellikleri nelerdir?

6.      Bal�k kartal�n�n av�n� yakalamas� ve v�cut yap�s� hakk�nda bilgi veriniz?

7.      Kar�ncalar�n ola�an �st� �zellikleri nelerdir?

8.      Timsah av�n� nas�l yakalar ve v�cut yap�s� nas�ld�r?

9.      A�a� y�lan� avc�s�ndan nas�l kurtulur?

10.   A�a� y�lan� havada u�abilmeyi nas�l yapar?

11.   Yarasalar av�n� nas�l hisseder?

12.   Yarasalar geceleri g�remedikleri halde nas�l �arpmadan ilerler?

13.   Bo�a y�lanlar� av�n� nas�l etkisiz hale getirir?

14.   Kaplan�n gizemli g��leri nelerdir?

Figen �LKER E��T�M B�YOLOJ� 3. SINIF 2010