��������������������� ��B�LMEM�Z GERKEN GER�EKLER (B�LM�YORDUM)YOLLAR

��� Her erkek, kad�n veya �ocuk her y�l yollar�n ortalama 10,900 kilometresini kat ediyor ve Britanya�daki karayolu a��nda her y�l 474 milyar kilometre yolculuk yap�l�yor. Buradan ��karaca��m�z sonu� bu yollar�n d�zg�n malzemeyle yap�lmas� gerekti�idir. Yollar�m�z�n hemen hemen tamam� iki ana malzemeden yap�l�yor.%90 ile %95�i agrega ad� verilen bir malzemeden olu�ur. Agrega par�alanm�� kayalardan ve �ak�llardan olu�ur. Di�er ana malzeme ise zifttir. Ham petrolden di�er �eyleri ��kard���m�z zaman geriye kalan siyah yap��kan tortuya zift denir. Agrega yolun b�y�k bir k�sm�n� olu�turuyor ve zift onu kullan��l� hale getiriyor. Ziftin yollarda kullan�lmas�n� sa�layan �zelli�i �zerinden ge�en arabalar�n uygulad��� k�sa ve keskin bas�nca kar�� kat� bir y�zey gibi davranmas� ve ayn� zamanda alt�nda s�rekli hareket halinde olan topra��n k���k de�i�imlerine ayak uydurabilmesidir. Agrega ve zift bir araya geldi�inde olu�an bile�ime asfalt denir. Asfalt yollar �ok sa�lam ve dayan�kl�d�r. Asfalt yol su ge�irmez ve su ancak yollar �ok eskidi�inde ona zarar verir. Yan�c� da de�ildir.

���� Pekig�n�m�zde kullan�lan asfalt nas�l olu�turuluyor? �ncelikle kaya madenlerinde patlatma yoluyla kayalar b�y�k damperlere y�klenir. Sonra bu kayalar do�ruca devasa ezme makinalar�na getiriliyor. Burada b�y�k par�alar �ak�llara ya da sanayide bilinen ad�yla agregaya d�n��t�r�l�yor. Agrega temizlenip �s�t�ld�ktan sonra bir elevat�r yard�m�yla kulenin tepesine g�nderiliyor. Burada koca bir mikserin i�ine d�k�l�yor ve mikserde asfalt haline gelmesini sa�layan zifte bulan�yor. Asfalt� yol yap�m �al��malar�n�n oldu�u yere g�t�ren kamyonlarda �s� yal�t�m� bulunmal�d�r. Aksi taktirde asfalt so�ur ve s�zgelimi kamyon bozulur veya trafik s�k���rsa kamyonun i�inde sertle�ebilir.

�� Tipik bir yolda en az 5 katman bulunur. �lk �nce yolun yap�ld��� zemin m�mk�n oldu�unca s�k��t�r�l�r. Sonra �zerine bir kat kuru agrega d�k�l�r ve tekrar s�k��t�r�l�r. Ard�ndan bir kat kaba asfaltla zemin haz�rlan�r. Daha sonra �stteki kat� zemine yap��t�rmak i�in y�zey asfalt� d�k�l�r. Asfalt�n ilk kullan�ld��� yer Paris�teki �anzelize Caddesi�dir.

�� Peki modern yollar neden bu kadar sessiz ve p�r�zl� yollardan iyi tutar? �nceleri yollar pozitif doku denilen bir �ekilde yap�l�yordu. Ta� par�alar� d�z yol y�zeyinin �st�ne ��k�yordu. Bu tekerleklerin yolda daha iyi tutmas�n� sa�l�yordu. Ama bu tutulma tekerlerin daha fazla ses ��karmas�na yol a��yordu. ��nk� yolun y�zeyi d�z ve kat�yd�. Ses yoldan geri yans�yordu. G�n�m�zde kullan�lan ince asfaltsa negatif dokuya sahip yani d�z yol y�zeyinin �zerinde bir s�r� oyuk var. B�ylece tekerlekler fazla ses ��karm�yor ve ��kan sesin b�y�k bir k�sm� yol taraf�ndan emiliyor.

Ayakkab�lar�m�z�n Test Edilmesi

�� Pek �ok ayakkab� �reticisi ayakkab�lar�n� zorlu testlerden ge�irir. Bir �ift ayakkab�n� kullan�ma elveri�li damgas� alabilmesi i�in 3 zorlu testten ge�mesi gerekir.

1.Bas�n� Testi: Ayaklar� nas�l sard�klar�n� anlamak i�in botlar�n i�ine elektronik sens�rler yerle�tiriliyor ve y�r�y�� ba�l�yor. Sonu�lar bir diz�st� bilgisayara aktar�l�yor ve laboratuvarda analiz ediliyor.

2.Su Testi: Mekanik miller yard�m�yla botlar su i�inde 2 saat hareket ettiriliyor. Su s�z�nt�s� veya su ge�irme gibi bir durumun olup olmad��� kontrol ediliyor.

3.A��r� So�uk Testi: Bunun i�in laboratuvar asistan�n�n ayaklar�na s�cakl�k ve nem sens�rleri ba�lan�l�yor. Bu sens�rler botlar�n temel �zelliklerini test edecek ve asistan�n aya��ndaki s�cakl���n tehlikeli s�n�rlara ula��p ula�mad���n� g�sterecek. Son olarak asistan iyice giyinip dondurucuya giriyor ve test ba�l�yor.

 

Katalitik D�n��t�r�c�

Araban�n egzoz sisteminden bir par�as� olan katalitik d�n��t�r�c� egzoz borusundan ��kan kirleticileri azaltan par�ad�r. Katalitik d�n��t�r�c�n�n i�erisinde bulunan kat� petek yap�, i�i �s�ya dayan�kl� seramikten yap�lm�� ve palladyum, radyum ve platin gibi metallerle kaplanm��t�r. Metaller sa�l��a zararl� egzoz gazlar�n� azalt�yor. Bu par�al� seramik katmanlardan y�zlerce var. Metalden gelen egzoz dumanlar� bunun yard�m�yla filtre ediliyor ve en k�t� kirleticilerin �nemli bir k�sm� havaya kar��m�yor. D�n��t�r�c�n�n i�erisinde hi� hareketli par�a yok. Sadece kimyasal tepkimeyle �al���yor.

 

Telefonun Tarih�esi

�� 1800 y�llar�nda insan sesinin telle iletilmesi d���ncesinden yola ��k�larak telefon icat edildi. 1876 y�l�nda Alexander Graham Bell telefonun patentini ald�. Bu olaydan sonra �lkenin d�rt bir yan� bak�r tellerle d��endi. Telefonlar� operat�r k�zlar ba�l�yordu. Zaman ge�tik�e onlar�n yerini Stravber ad�nda m�teahhit bir firman�n �retti�i elektronik anahtar ald�. Telefon konu�malar� art�k hem kablolar hem de mikrodalga ad� verilen y�ksek frekansl� radyo sinyalleri arac�l���yla iletiliyordu. 1965 y�l�nda ilk ileti�im uydusu hizmete girdi. 1980�lerde telefon sistemimiz dijital hale geldi ve eski kablolar�n yerini fiberoptik kablolar ald�. Cep telefonlar� ise ilk kez 1980�lerde ortaya ��kt�.

 

Boya Kalemlerinin �retilmesi

�� Boya kalemlerinin renkli k�sm�n� yazmam�z� sa�layan kar���m kavrin, re�ine ,renk(boya) ve su kar���m�d�r. �nce malzemeler iki b��akl� bir mikserin i�ine d�k�l�r.2 saat boyunca oradan oraya savrularak harmanlan�r. Daha sonra olu�an hamurumsu kar���m hidrolik silindirlerle ezilir. Silindir kar���ma vakum etkisi yaparak i�indeki havay� al�r ve onu s�k��t�rarak b�y�k yuvarlak bir k�tle haline getirir. Hidrolik bir piston santimetrekare ba��na 170 kg k�tle kuvvet uygulayarak k���k bir deli�e do�ru iter ve di�er taraftan kalemlerin ortas�ndaki renkli par�alar ��kar. Daha sonra meydana gelen silindirlerin birbirine yap��mamas� i�in �zerlerine tebe�ir tozu d�k�lerek bir s�re yuvarlat�l�r. Ard�ndan 115 santigrat derecedeki f�r�nda 3 saat bekletilir. Son a�amada ise erimi� balmumuna bat�r�l�rlar. Balmumu �zerlerindeki irili ufakl� bo�luklara dolar. Bu arada boyalar�n yerle�tirilmesi i�in tahta bloklar kesilip ortalar�na yap��t�r�c� s�r�l�r. Sonra boyalar ve tahtalar makine yard�m�yla birle�tirilir. Boya kalemlerinin en d���n�n boyanmas� i�in de d���na 4 kat nitrosel�loz boya s�r�l�r ve i�lem tamamlan�r.

 

M�knat�slar

�� M�knat�slara her yerde rastlamak m�mk�nd�r. Bilgisayarlarda, televizyonlarda, m�zik setlerinde, �ama��r makinelerinde� M�knat�s demiri �eken ve elektromanyetik alan olu�turan nesnelerdir. Posta g�vercinlerinin gagas�nda magnetit ad� verilen manyetik bir mineral bulunur. Bu mineral D�nya�n�n manyetik alan�na duyarl� oldu�u i�in g�vercinler y�nlerini kolayca bulabilir. Manyetizmayla ilgili en ilgin� �eylerden biri de elektrikle olan ili�kisidir. Bir m�knat�s kullan�larak elektrik �retilebilir. Bu olaya elektromanyetik ind�ksiyon denir. Elektromanyetik ind�ksiyonlar�n en �a��rt�c� kullan�m alanlar�nda biri lunaparklardaki trenlerin frenlerinde kullan�m�d�r. Yani fren sistemi tamamen m�knat�slar yard�m�yla �al���r.

�� R�zgar tarlalar� da dahil olmak �zere pek �ok elektrik santralinde enerji �retmek i�in m�knat�slar kullan�l�r. Bunu tersi de yap�larak elektrikten m�knat�slar yap�labilir. Buna elektrom�knat�s denir. Elektrom�knat�slar �ok g��l�d�r ve �al��malar� i�in az enerji kullanmalar� yeterli olur.

�� Manyetizma bir Ferrari modelinin s�spansiyonlar�nda kullan�l�r. M�hendislerin manteyoreolojik ak��kan s�spansiyon ad�n� verdikleri bu s�spansiyon sisteminde kullan�lan s�v� i�erisinde manyetizma �zelli�e sahip metal par�ac�klar bulunur. Bu s�v�n�n yo�unlu�u �zerine manyetik bir alan uyguland���nda art�yor hatta nerdeyse kat�la��yor.

 

Kap�lar�n Test Edilmesi

�� Pek �ok kap� �reticisi h�rs�zlar� ve hava ko�ullar�n� d��ar�da tutmak i�in geli�tirdikleri yeni kap�lar�, kap� kasa ve kilitlerini �e�itli testlerden ge�irir. �ncelikle kap� kolunu ve anahtarlar�n� kullanarak kap� 50.000 kez �zel bir makine yard�m�yla a��l�p kapat�l�yor. Bu �ekilde ortalama bir kap�n�n 25 y�ll�k �mr� test ediliyor. Bu testi ge�en kap� daha sonra g�ne� benzeri bir etki yapan ampullere maruz b�rak�l�yor. Sonra yar�m saat boyunca �zerine su s�k�l�yor. Bu test 150 saat s�r�yor. Kap� 6 g�n boyunca g�ne� ve ya�mur sim�lasyonuna tabii tutuluyor. Burada kap�n�n su s�zd�rmamas�na ve �atlamamas�na dikkat ediliyor. Daha sonra 35 kg a��rl���ndaki kum torbas� (h�rs�z� temsil ediyor) kilitli kap�ya belli bir mesafeden �arpt�r�l�yor ve kap�n�n k�r�l�p k�r�lmad��� kontrol ediliyor.

 

Di�li Kutusu

�� Motordan gelen g�� di�li kutusunu �al��t�r�r. �aft do�rudan di�li kutusunun i�ine ba�l�d�r. Farkl� b�y�kl�kteki di�lilerden olu�an 2 di�li �ark seti belirli konumlara gelecek �ekilde hareket edebilir. 1.vites i�in 1. kol ve b�yle devam eder. Vites kolunu hareket ettirdi�imizde di�lilerin konumu de�i�ir. Farkl� b�y�kl�klerdeki di�liler aras�ndaki ili�ki tekerleklere iletilen motor g�c� miktar�n� de�i�tirmeye yarar.

 

Elmaslar

�� End�striyel elmaslar hayat�m�z�n her k��esinde yerinin alm��t�r. Y�ksek kaliteli do�al elmaslar binlerce sterlini bulur. Ama sentetik elmaslar �ok ucuzdur. Sanayide kullan�lan elmaslar�n �o�u sentetik olarak elde edilir. �nsan yap�m� elmaslar ilk olarak 1950�li y�llarda y�ksek bas�n� ve karbon kullan�larak yap�lm��t�r. Asl�nda do�ru ko�ullar sa�lan�rsa yanm�� ekmek de dahil her t�r karbondan elmas �retilebilir. A��nd�r�c� olarak kullan�lan elmaslar�n �o�u bu �ekilde �retilir. Testereler ve matkap u�lar� b�yle elmaslarla kaplan�r. Kimi y�zey a��nd�r�c�lar�nda elmas bulunur ve baz� g�z cerrahlar� elmas b��aklar kullan�r. ��nk� ger�ekten �ok serttir. Sertli�i �l�mek i�in �Mohs� ad�nda bir �l�ek kullan�l�r. Sentetik elmaslar �ok sert oldu�u i�in Ven�s�e giden bir uzay arac�n�n cam� olarak da kullan�lm��t�r. Elmaslar �s�y� �ok iyi iletir (Bak�r�n 5 kat� kadar). Elmaslar ayr�ca bor elementiyle kaplanarak elektrik iletkeni olarak kullan�labilir.

 

Cipslerin �retimi���

�� �yi bir cipsin s�rr� patateste yatar. Ni�astas� ne kadar iyi olursa tad� ve dokusu da o kadar iyi olur.

�� Patates yolculu�a beslenme hunisinden ba�l�yor ve kondey�r band�ndan a��r a��r ge�tikten sonra paslanmaz �elikten yap�lm�� silindirin i�inde savrularak i�indeki b�y�k �amur par�alar�ndan ve filizlerden kurtulur. Sonra b�y�k bir haznede y�kan�p �zerindeki toprak ve kirin temizlendi�i y�zd�rme havuzuna getirilir. Yeni temizlenmi� patatesler kesme makinesine g�nderiliyor. Patatesleri kesen silindirler pirin� kapl� ve 8 keskin b��aktan olu�ur. Patatesleri 1 santimetrenin 1/1000�i kal�nl���nda kesiyorlar. Cipsler ne kadar ince olursa o kadar gevrek olur. Bu nedenle b��aklar 2 saatte bir de�i�tiriliyor ve cipslerin ayn� incelikte olmas� sa�lan�yor. Cipsler dilimleyiciden ��k�p i�inde 160 santigrat derece s�cakl�kta 15000 litre Ay�i�ek ya�� bulunan bir teknede 8-10 dakika boyunca k�zart�l�yor. �arklar �al��arak cipsi ya��n i�ine kar��t�r�yor ve hepsinin e�it olarak pi�mesini sa�l�yor. Pi�en patatesler frit�zden ��k�p �zerindeki fazla ya��n al�nmas� i�in titre�en bir band�n �zerine al�n�yor. Sonra g�da kontrol b�l�m�nde cipsler g�zle kontrol edilip standartlara uymayanlar al�n�yor. Cipsler titre�imli banttan ge�erken �stlerine aroma serpiliyor. Ard�ndan kanallara ta��n�p tart�lacaklar� hazneye d�k�l�yorlar. Hazneye bir po�eti dolduracak kadar cips birikti�inde paketlerin haz�r bekledi�i makinaya d���yorlar ve paketleniyorlar.

 

�������� A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

 

1.      Asfalt�n temel bile�enleri nelerdir?

2.      Asfalt ilk olarak hangi yolda kullan�lm��t�r?

3.      Tipik bir yol en az ka� katmandan olu�ur? Bunlar nelerdir?

4.      Posta g�vercinlerinin y�nlerini bulmas�n� kolayla�t�ran �zelli�i �zellik nedir?

5.      Karbon i�eren her maddeden elmas �retilebilir mi?

6.      �yi bir cipsin hangi �zelliklere sahip olmas� gerekir?

7.      Ayakkab�lar�n kullan�ma elveri�li olup olmad��� anla��lmak i�in hangi testlerden ge�irilir?

8.      �lk ileti�im uydusu hangi y�l hizmete girmi�tir?

9.      Renkli tahta kalemlerin boyanmay� sa�layan k�sm� hangi maddelere sahip bir kar���md�r?

10.   Kap�lar do�al sebepler g�z �n�ne al�narak hangi testlerden ge�er?

11.   Elektromanyetik ind�ksiyon nedir?

12.   Katalitik d�n��t�r�c� ne i�e yarar?

 

������������������������������������������������������������������������������������ YILMAZ AKYOL

����������������������������������������������������������������� FEN B�LG�S� ��RETMENL��� 4. SINIF

�������������������������������������������������������� ���������������������������08010004017