��������������������� ��B�LMEM�Z
GERKEN GER�EKLER (B�LM�YORDUM)YOLLAR
��� Her erkek, kad�n
veya �ocuk her y�l yollar�n ortalama 10,900 kilometresini kat ediyor ve
Britanya�daki karayolu a��nda her y�l 474 milyar kilometre yolculuk yap�l�yor. Buradan
��karaca��m�z sonu� bu yollar�n d�zg�n malzemeyle yap�lmas� gerekti�idir. Yollar�m�z�n
hemen hemen tamam� iki ana malzemeden yap�l�yor.%90 ile %95�i agrega ad�
verilen bir malzemeden olu�ur. Agrega par�alanm�� kayalardan ve �ak�llardan
olu�ur. Di�er ana malzeme ise zifttir. Ham petrolden di�er �eyleri ��kard���m�z
zaman geriye kalan siyah yap��kan tortuya zift denir. Agrega yolun b�y�k bir
k�sm�n� olu�turuyor ve zift onu kullan��l� hale getiriyor. Ziftin yollarda
kullan�lmas�n� sa�layan �zelli�i �zerinden ge�en arabalar�n uygulad��� k�sa ve
keskin bas�nca kar�� kat� bir y�zey gibi davranmas� ve ayn� zamanda alt�nda
s�rekli hareket halinde olan topra��n k���k de�i�imlerine ayak
uydurabilmesidir. Agrega ve zift bir araya geldi�inde olu�an bile�ime asfalt
denir. Asfalt yollar �ok sa�lam ve dayan�kl�d�r. Asfalt yol su ge�irmez ve su
ancak yollar �ok eskidi�inde ona zarar verir. Yan�c� da de�ildir.
���� Peki� g�n�m�zde
kullan�lan asfalt nas�l olu�turuluyor? �ncelikle kaya madenlerinde patlatma
yoluyla kayalar b�y�k damperlere y�klenir. Sonra bu kayalar do�ruca devasa ezme
makinalar�na getiriliyor. Burada b�y�k par�alar �ak�llara ya da sanayide
bilinen ad�yla agregaya d�n��t�r�l�yor. Agrega temizlenip �s�t�ld�ktan sonra
bir elevat�r yard�m�yla kulenin tepesine g�nderiliyor. Burada koca bir mikserin i�ine d�k�l�yor ve mikserde asfalt haline gelmesini
sa�layan zifte bulan�yor. Asfalt� yol yap�m �al��malar�n�n oldu�u yere g�t�ren
kamyonlarda �s� yal�t�m� bulunmal�d�r. Aksi taktirde
asfalt so�ur ve s�zgelimi kamyon bozulur veya trafik s�k���rsa kamyonun i�inde
sertle�ebilir.
�� Tipik bir yolda en
az 5 katman bulunur. �lk �nce yolun yap�ld��� zemin m�mk�n oldu�unca
s�k��t�r�l�r. Sonra �zerine bir kat kuru agrega d�k�l�r ve tekrar s�k��t�r�l�r.
Ard�ndan bir kat kaba asfaltla zemin haz�rlan�r. Daha sonra �stteki kat� zemine
yap��t�rmak i�in y�zey asfalt� d�k�l�r. Asfalt�n ilk kullan�ld��� yer
Paris�teki �anzelize Caddesi�dir.
�� Peki
modern yollar neden bu kadar sessiz ve p�r�zl� yollardan iyi tutar? �nceleri
yollar pozitif doku denilen bir �ekilde yap�l�yordu. Ta� par�alar� d�z yol
y�zeyinin �st�ne ��k�yordu. Bu tekerleklerin yolda daha iyi tutmas�n� sa�l�yordu.
Ama bu tutulma tekerlerin daha fazla ses ��karmas�na yol a��yordu. ��nk� yolun
y�zeyi d�z ve kat�yd�. Ses yoldan geri yans�yordu. G�n�m�zde kullan�lan ince
asfaltsa negatif dokuya sahip yani d�z yol y�zeyinin �zerinde bir s�r� oyuk
var. B�ylece tekerlekler fazla ses ��karm�yor ve ��kan sesin b�y�k bir k�sm�
yol taraf�ndan emiliyor.
Ayakkab�lar�m�z�n Test Edilmesi
�� Pek �ok
ayakkab� �reticisi ayakkab�lar�n� zorlu testlerden ge�irir. Bir �ift ayakkab�n�
kullan�ma elveri�li damgas� alabilmesi i�in 3 zorlu testten ge�mesi gerekir.
1.Bas�n� Testi: Ayaklar� nas�l sard�klar�n�
anlamak i�in botlar�n i�ine elektronik sens�rler yerle�tiriliyor ve y�r�y��
ba�l�yor. Sonu�lar bir diz�st� bilgisayara aktar�l�yor ve laboratuvarda analiz
ediliyor.
2.Su Testi: Mekanik miller yard�m�yla
botlar su i�inde 2 saat hareket ettiriliyor. Su s�z�nt�s� veya su ge�irme gibi
bir durumun olup olmad��� kontrol ediliyor.
3.A��r� So�uk Testi: Bunun i�in laboratuvar
asistan�n�n ayaklar�na s�cakl�k ve nem sens�rleri ba�lan�l�yor. Bu sens�rler
botlar�n temel �zelliklerini test edecek ve asistan�n aya��ndaki s�cakl���n
tehlikeli s�n�rlara ula��p ula�mad���n� g�sterecek. Son olarak asistan iyice
giyinip dondurucuya giriyor ve test ba�l�yor.
Katalitik D�n��t�r�c�
� Araban�n
egzoz sisteminden bir par�as� olan katalitik d�n��t�r�c� egzoz borusundan ��kan
kirleticileri azaltan par�ad�r. Katalitik d�n��t�r�c�n�n i�erisinde bulunan
kat� petek yap�, i�i �s�ya dayan�kl� seramikten yap�lm�� ve palladyum, radyum
ve platin gibi metallerle kaplanm��t�r. Metaller sa�l��a zararl� egzoz
gazlar�n� azalt�yor. Bu par�al� seramik katmanlardan y�zlerce var. Metalden
gelen egzoz dumanlar� bunun yard�m�yla filtre ediliyor ve en k�t�
kirleticilerin �nemli bir k�sm� havaya kar��m�yor. D�n��t�r�c�n�n i�erisinde
hi� hareketli par�a yok. Sadece kimyasal tepkimeyle �al���yor.
Telefonun Tarih�esi
�� 1800
y�llar�nda insan sesinin telle iletilmesi d���ncesinden yola ��k�larak telefon
icat edildi. 1876 y�l�nda Alexander Graham Bell telefonun patentini ald�. Bu
olaydan sonra �lkenin d�rt bir yan� bak�r tellerle d��endi. Telefonlar�
operat�r k�zlar ba�l�yordu. Zaman ge�tik�e onlar�n yerini Stravber ad�nda m�teahhit bir firman�n �retti�i elektronik anahtar ald�.
Telefon konu�malar� art�k hem kablolar hem de mikrodalga ad� verilen y�ksek
frekansl� radyo sinyalleri arac�l���yla iletiliyordu. 1965 y�l�nda ilk ileti�im
uydusu hizmete girdi. 1980�lerde telefon sistemimiz dijital hale geldi ve eski
kablolar�n yerini fiberoptik kablolar ald�. Cep telefonlar� ise ilk kez
1980�lerde ortaya ��kt�.
Boya Kalemlerinin �retilmesi
�� Boya
kalemlerinin renkli k�sm�n� yazmam�z� sa�layan kar���m kavrin, re�ine ,renk(boya) ve su kar���m�d�r. �nce malzemeler iki
b��akl� bir mikserin i�ine d�k�l�r.2 saat boyunca
oradan oraya savrularak harmanlan�r. Daha sonra olu�an hamurumsu kar���m
hidrolik silindirlerle ezilir. Silindir kar���ma vakum etkisi yaparak i�indeki
havay� al�r ve onu s�k��t�rarak b�y�k yuvarlak bir k�tle haline getirir.
Hidrolik bir piston santimetrekare ba��na
M�knat�slar
�� M�knat�slara
her yerde rastlamak m�mk�nd�r. Bilgisayarlarda, televizyonlarda, m�zik
setlerinde, �ama��r makinelerinde� M�knat�s demiri �eken ve elektromanyetik
alan olu�turan nesnelerdir. Posta g�vercinlerinin gagas�nda magnetit ad�
verilen manyetik bir mineral bulunur. Bu mineral D�nya�n�n manyetik alan�na
duyarl� oldu�u i�in g�vercinler y�nlerini kolayca bulabilir. Manyetizmayla
ilgili en ilgin� �eylerden biri de elektrikle olan ili�kisidir. Bir m�knat�s
kullan�larak elektrik �retilebilir. Bu olaya elektromanyetik ind�ksiyon denir. Elektromanyetik
ind�ksiyonlar�n en �a��rt�c� kullan�m alanlar�nda biri lunaparklardaki
trenlerin frenlerinde kullan�m�d�r. Yani fren sistemi tamamen m�knat�slar
yard�m�yla �al���r.
�� R�zgar tarlalar� da
dahil olmak �zere pek �ok elektrik santralinde enerji
�retmek i�in m�knat�slar kullan�l�r. Bunu tersi de yap�larak elektrikten
m�knat�slar yap�labilir. Buna elektrom�knat�s denir. Elektrom�knat�slar �ok
g��l�d�r ve �al��malar� i�in az enerji kullanmalar� yeterli olur.
�� Manyetizma bir
Ferrari modelinin s�spansiyonlar�nda kullan�l�r. M�hendislerin manteyoreolojik
ak��kan s�spansiyon ad�n� verdikleri bu s�spansiyon sisteminde kullan�lan s�v�
i�erisinde manyetizma �zelli�e sahip metal par�ac�klar bulunur. Bu s�v�n�n
yo�unlu�u �zerine manyetik bir alan uyguland���nda art�yor hatta nerdeyse
kat�la��yor.
Kap�lar�n Test Edilmesi�
�� Pek �ok kap�
�reticisi h�rs�zlar� ve hava ko�ullar�n� d��ar�da tutmak i�in geli�tirdikleri
yeni kap�lar�, kap� kasa ve kilitlerini �e�itli testlerden ge�irir. �ncelikle
kap� kolunu ve anahtarlar�n� kullanarak kap� 50.000 kez �zel bir makine
yard�m�yla a��l�p kapat�l�yor. Bu �ekilde ortalama bir kap�n�n 25 y�ll�k �mr�
test ediliyor. Bu testi ge�en kap� daha sonra g�ne� benzeri bir etki yapan
ampullere maruz b�rak�l�yor. Sonra yar�m saat boyunca �zerine su s�k�l�yor. Bu
test 150 saat s�r�yor. Kap� 6 g�n boyunca g�ne� ve ya�mur sim�lasyonuna
tabii tutuluyor. Burada kap�n�n su s�zd�rmamas�na ve �atlamamas�na dikkat
ediliyor. Daha sonra 35 kg a��rl���ndaki kum torbas� (h�rs�z� temsil ediyor)
kilitli kap�ya belli bir mesafeden �arpt�r�l�yor ve kap�n�n k�r�l�p k�r�lmad���
kontrol ediliyor.
Di�li Kutusu
�� Motordan
gelen g�� di�li kutusunu �al��t�r�r. �aft do�rudan di�li kutusunun i�ine ba�l�d�r.
Farkl� b�y�kl�kteki di�lilerden olu�an 2 di�li �ark seti belirli konumlara
gelecek �ekilde hareket edebilir. 1.vites i�in 1. kol ve b�yle devam eder.
Vites kolunu hareket ettirdi�imizde di�lilerin konumu de�i�ir. Farkl�
b�y�kl�klerdeki di�liler aras�ndaki ili�ki tekerleklere iletilen motor g�c�
miktar�n� de�i�tirmeye yarar.
Elmaslar
�� End�striyel
elmaslar hayat�m�z�n her k��esinde yerinin alm��t�r. Y�ksek kaliteli do�al
elmaslar binlerce sterlini bulur. Ama sentetik elmaslar �ok ucuzdur. Sanayide
kullan�lan elmaslar�n �o�u sentetik olarak elde edilir. �nsan yap�m� elmaslar
ilk olarak 1950�li y�llarda y�ksek bas�n� ve karbon kullan�larak yap�lm��t�r.
Asl�nda do�ru ko�ullar sa�lan�rsa yanm�� ekmek de dahil
her t�r karbondan elmas �retilebilir. A��nd�r�c� olarak kullan�lan elmaslar�n
�o�u bu �ekilde �retilir. Testereler ve matkap u�lar� b�yle elmaslarla
kaplan�r. Kimi y�zey a��nd�r�c�lar�nda elmas bulunur ve baz� g�z cerrahlar�
elmas b��aklar kullan�r. ��nk� ger�ekten �ok serttir. Sertli�i �l�mek i�in
�Mohs� ad�nda bir �l�ek kullan�l�r. Sentetik elmaslar �ok sert oldu�u i�in
Ven�s�e giden bir uzay arac�n�n cam� olarak da kullan�lm��t�r. Elmaslar �s�y�
�ok iyi iletir (Bak�r�n 5 kat� kadar). Elmaslar ayr�ca bor elementiyle
kaplanarak elektrik iletkeni olarak kullan�labilir.
Cipslerin �retimi���
�� �yi bir cipsin
s�rr� patateste yatar. Ni�astas� ne kadar iyi olursa tad� ve dokusu da o kadar
iyi olur.
�� Patates yolculu�a
beslenme hunisinden ba�l�yor ve kondey�r band�ndan a��r a��r ge�tikten sonra
paslanmaz �elikten yap�lm�� silindirin i�inde savrularak i�indeki b�y�k �amur
par�alar�ndan ve filizlerden kurtulur. Sonra b�y�k bir haznede y�kan�p
�zerindeki toprak ve kirin temizlendi�i y�zd�rme havuzuna getirilir. Yeni
temizlenmi� patatesler kesme makinesine g�nderiliyor. Patatesleri kesen
silindirler pirin� kapl� ve 8 keskin b��aktan olu�ur. Patatesleri 1
santimetrenin 1/1000�i kal�nl���nda kesiyorlar. Cipsler ne kadar ince olursa o
kadar gevrek olur. Bu nedenle b��aklar 2 saatte bir de�i�tiriliyor ve cipslerin
ayn� incelikte olmas� sa�lan�yor. Cipsler dilimleyiciden ��k�p i�inde 160
santigrat derece s�cakl�kta 15000 litre Ay�i�ek ya�� bulunan bir teknede 8-10
dakika boyunca k�zart�l�yor. �arklar �al��arak cipsi ya��n i�ine kar��t�r�yor
ve hepsinin e�it olarak pi�mesini sa�l�yor. Pi�en patatesler frit�zden ��k�p
�zerindeki fazla ya��n al�nmas� i�in titre�en bir band�n �zerine al�n�yor.
Sonra g�da kontrol b�l�m�nde cipsler g�zle kontrol edilip standartlara
uymayanlar al�n�yor. Cipsler titre�imli banttan ge�erken �stlerine aroma serpiliyor. Ard�ndan kanallara ta��n�p tart�lacaklar�
hazneye d�k�l�yorlar. Hazneye bir po�eti dolduracak kadar cips birikti�inde
paketlerin haz�r bekledi�i makinaya d���yorlar ve paketleniyorlar.
��������
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin
Ayr�nt�lar�nda Vard�r.
1.
Asfalt�n temel bile�enleri nelerdir?
2.
Asfalt ilk olarak hangi yolda kullan�lm��t�r?
3.
Tipik bir yol en az ka� katmandan olu�ur? Bunlar
nelerdir?
4.
Posta g�vercinlerinin y�nlerini bulmas�n�
kolayla�t�ran �zelli�i �zellik nedir?
5.
Karbon i�eren her maddeden elmas �retilebilir
mi?
6.
�yi bir cipsin hangi �zelliklere sahip olmas�
gerekir?
7.
Ayakkab�lar�n kullan�ma elveri�li olup olmad���
anla��lmak i�in hangi testlerden ge�irilir?
8.
�lk ileti�im uydusu hangi y�l hizmete girmi�tir?
9.
Renkli tahta kalemlerin boyanmay� sa�layan k�sm�
hangi maddelere sahip bir kar���md�r?
10.
Kap�lar do�al sebepler g�z �n�ne al�narak hangi
testlerden ge�er?
11.
Elektromanyetik ind�ksiyon nedir?
12.
Katalitik d�n��t�r�c� ne i�e yarar?
������������������������������������������������������������������������������������
YILMAZ AKYOL
�����������������������������������������������������������������
FEN B�LG�S� ��RETMENL��� 4. SINIF
��������������������������������������������������������
���������������������������08010004017