������������������� ���������������������������������D�NYANIN TATLI SULARI

 

�������������������������������������������������������������

 

���� Gezegenimizdeki suyun sadece % 3 �� tatl�d�r.D�nya �zerindeki t�m ya�am tatl� suya ba�l�d�r. Venez�ella �n�n gizemli tepeleri tropikal ormanlardan �ok y�ksekteki tenha da� platolar� (art�r kan�r don �l�n) hayali tarih �ncesi �lkesi kay�p d�nya ya ilham veren i�te bu platolard�r. Burada ki tuhaf kum ta�� kuleleri �ekillendiren bin y�l boyunca onlar� d�ven g��l� r�zg�rlar ve �iddetli ya�murlard�r. Deniz y�zeyinde y�kselen nem ve su buhar� r�zg�rlarla karan�n i� k�s�mlar�na ta��n�r, da�lara ula�an nemli hava y�kselmek zorunda kal�r ve so�urken yo�unla��p bulutlar� olu�turur. Ve ya�mur, t�m tatl� suyun kayna�� ortaya ��kar.

 

���� Dereler b�y�yerek nehirleri olu�turur. Ve y�zlerce KM giderek denizlere d�k�l�r. El Santo Alken(Melek �elalesi) d�nyan�n en b�y�k �a�layan� sular� 979 metreden sular� k�r�lmadan d�k�l�r. �elale o kadar y�ksek ki sular� a�a��daki �eytan kanyonuna ula�madan ince bir bu�u halinde u�ar.

 

���� Da� akarsular� ancak k���k hayvanlar�n ya�amas� i�in besin vard�r. Ama Japonya deki dev semenderler 2 metreye yakla�an boylar�yla d�nyan�n en b�y�k amfibileridir. Bu buz gibi sulardaki en b�y�k avc�lar onlard�r. Avlanmaya gece ba�larlar. Metabolizmalar� yava�t�r. 80 y�l ya�arlar. Avland�klar� bal�klar �ok az ve semenderlerin g�r�� kabiliyetleri azd�r. Ama ba� ve bedenlerindeki duyargalar su bas�nc�ndaki en ufak de�i�ikli�i bile hisseder. Y�ksek su kaynaklar�nda her y�l milyonlarca alabal�k yumurtalar�n� b�rakmak i�in okyanustan nehirlere, d�nyan�n en b�y�k alabal�k g���n� yaparlar. ��nk� yukar�daki nehir sular�nda yumurtalar�n� yiyen avc�lar azd�r. Yine y�kseklerde kanada ay�lar� avlanmak i�in y�zmeyi ��renmi�lerdir.

 

���� Da�lar�n doruklar�nda gelen bu sular a��nd�r�c� kuvvetiyle Arizona n�n kolarado nehri ne 5 milyon y�ld�r bu sular ��ldeki kum ta�lar�n�n a��nd�rarak devasal bir kanyon yapm��t�r. 15000 metre derinlikte,273000 metre eniyle d�nyan�n en b�y�k kanyonunu olu�turmu�tur. Bu kanyon uzaydan a��k�a g�r�nen bir �izgi �eklindedir.

����� �o�u �rmak denizlerde son bulurken baz�lar� g�llere d�k�l�r. Yerk�rede de g�ller �rmaklar�n 20 kat� kadar tatl� sular� kar��lar. Do�u Afrika�daki rift vadisi d�nyan�n en b�y�k 3 g�l�ne sahiptir. Victoria. Malabi Tanganika d�r. malabi en k�����d�r. Tropik sular� t�m di�er g�llerden daha �ok 850 n�n �zerinde �itlik ( bal�k) t�r� vard�r. �itlikler (bal�k) yavrular�n� korumak i�in a��zlar�nda saklarlar.

 

������ Do�u Sibirya�daki Baykal g�l� uzunlu�u 636 KM derinli�i 1600 metre olan Baykal g�l� gezegenimizin tatl� su kayna��n�n 5�te 1 ini olu�turur. Y�l�n 5 ay� boyunca 1 metre den kal�n buzla kapl�d�r. Sular� hayat doludur. G�ldeki t�rlerin %80� i d�nyan�n ba�ka yerlerinde yoktur. D�nyan�n tek tatl� su foku ve ormanlar� and�ran s�ngerleriyle Baykal g�l� okyanuslara benzer.

 

������ �o�u �rmak bir g�lde s�n bulmaz. Gezegenimizin en muhte�em �rma�� amazondur. Amazon kendinden sonra gelen 10 nehirden daha fazla su ta��r. Peru antlar�nda do�an ana kolu do�u y�n�nde akarak brezilyaya ge�er. Y�l boyunca g�ney amerikan�n 3�te 1�nin sular� toplar. Amazon nehri y�lda 1 miyar ton tortul ta��r. Amazon nehrinde rionebro (kara nehrin) �rmakla kar��la�t��� yerde tortullar g�zle g�r�l�r hale gelir. Amazonun sular�nda bu g�ne dek 3000�nin �zerinde bal�k t�r� tan�mlanm��t�r. Bu say� t�m Atlantik okyanusundan daha fazlad�r. Sular� o kadar zengindir ki tatl� su yunuslar�n� besleyebilir. Bu pembe yunuslar 2,5 metre boyundad�r. Bulan�k sularda y�nlerini bulmak i�in Soner kullan�l�r. Pembe yunuslar �ok sosyal hayvanlard�r. �reme d�nemlerinde de�i�ik kur d�nemleri vard�r. Erkek yunuslar a��zlar�na ta� alarak di�iyi etkilemeye �al���r.

 

����� Brezilya ve Arjantin s�n�r�ndaki �yvan suyu 2700metre eniyle d�nyan�n en b�y�k �a�layand�r. Bu �elaleden saniyede 13 milyon litre su d�k�l�r. D�nyan�n b�t�n b�y�k �a�layanlar� viktoria. Miyagara, igaatsu nehirlerin a�a�� yataklar�nda bulunur. Nehirler sonlara do�ru yava�lar. Brezilyada her ya�mur mevsiminde parana nehri yata��ndan ta�ar. Ve �ngiltere b�y�kl���nde bir alan� su basar. Pantanal d�nyan�n en b�y�k sulak alan�d�r. Bu sularda de�i�ik canl�lar ya�ar. Mesela Victoria dev su zamba��, benekli kaymanlar, doradolar(bal�k )vb ya�arlar.

 

���� Banglade��te ganj ve bragmapunta nehirleri birle�erek d�nyan�n en b�y�k deltas�n� olu�turur. Deltan�n a�z�nda d�nyan�n en b�y�k mangrov ormanlar� bulunur. T�m tropikal ku�akta gel-git olaylar�n�n oldu�u yerlerde bulunur. Bu sulak ormanlarda ya�ayan maymunlar(makak) avlanmak yiyecek i�in y�zmeyi ��renmi�lerdir. Suyun dibinde 30�sn den fazla kalabilirler.

 

 

���

�� ������A�A�IDAK� SORULARIN CEVAPLARI F�LM�N AYRINTILARINDA VARDIR.

��������� �����������������������������

 

 

1)     Gezegenimizin % ka�� tatl� su dur?

2)     Venezuelan�n kum ta�� kuleleri nas�l olu�mu�tur?

3)     D�nyan�n en b�y�k �elalesi nerdedir? eni ve uzunlu�u ne kadard�r?

4)     Y�ksekteki da� �rmaklar�nda hangi canl� gruplar� bask�nd�r?

5)     Alabal�klar neden denizden �rmaklara do�ru hareket eder?

6)     Arizonan�n(kolarado) nehri nas�l olu�mu�tur? Ka� y�l da

����� Olu�mu�tur? Derinli�i ve geni�li�i ne kadard�r?

7)     Hint nehirlerinde ya�ayan su samurlar�n�n sosyal hayat� nas�ld�r?

8)     Lambuga bal�klar�n�n �zelikleri nelerdir?

9)     Japonya nehirlerinde ya�ayan semenderlerin ya�ay��lar� nas�ld�r?

10)  D�nyadaki g�llerdeki tatl� suyun �rmaklardakinin ka� kat�d�r?

11)  Baykal g�l�n�n uzunlu�u ve derinli�i ne kadard�r? Ve nerde bulunuyor?

12)  Baykal g�l�ndeki t�rlerin �zelikleri nas�ld�r?

13)  Amazon nehrinin ta��d��� su ne kadard�r? Ne kadar tortu ta��r?

14)  Amazon nehrinde ka� t�r canl� ya�ar?

15)  Amazonda ya�ayan pembe yunuslar�n �zelikleri nelerdir?

16)  D�nyan�n en b�y�k sulak alan� ismi nedir ne kadar yeri kaplar?

17)  D�nyan�n en b�y�k deltas� nerdedir? Nas�l olu�mu�tur?

18)  Mangrov ormanlar�n�n ne t�r �zelikleri vard�r?

19)  D�nyan�n en b�y�k �elalesinin ismi nedir? Y�ksekli�i ka� metredir?

20)  Ya�mur nas�l olu�ur?

21)  Kolarado kanyonu nas�l olu�mu�tur? Nerdedir?

 

 

 

������������������������������������������������������������ ��������NURULLAH �LBA� FENB�LG�S� 4.A 09010004020