D�NYANIN KUTUPLARI

����� 100 y�l �nce 1,5 milyar insan vard� �imdi 6 milyar buna ra�men insan elinin hi� de�medi�i yerler halen var. �imdi hi� g�rmedi�iniz bir yer anlataca��m. Bildi�imiz gibi d�nyan�n �K� kutbu vard�r. G�ney kutbu ve kuzey kutbu, d�nyay� g�ne�siz bir yer farz edin. Buras� s�rekli k�� ve s�cakl�k -70 dereceye kadar d��er. T�m hayvanlar ka�arken buradan penguenler birbirini yana��p yumurtalar�n� korumak i�in ayaklar�n� kar�nlar�na do�ru �ekerek beklerler 4 ay boyunca �ylece beklerler. D�rt ay g�ne�siz ve yiyeceksiz kal�rlar. G�ne� Antarktika�y� terk ederken kuzey kutbu ayd�nlat�r. Mart ay�ndan itibaren d�rt ay boyunca kuzey kutbu ayd�nl�k kal�r. Buda bahar�n m�jdeleyicisidir. Bunun en b�y�k �rne�i d�rt ay boyunca yeralt�nda k�� uykusuna yatan kutup ay�lar�n�n inlerinden ��k���d�r. Yerin alt�nda yeni do�an yavru kutup ay�s� k�r ve sa��rd�rlar. Anneleri bunlar� s�namak i�in art�k yeralt�ndan ��karmaya ba�lam��lard�r. Yavrular kolay uyum sa�layamad�klar�nda bu yavrular�n yar�s�ndan �o�u bir ya��n� doldurmadan �l�rler. Anne kutup ay�lar� buzullar erimeden av bulmak zorundad�rlar. Aksi takdirde okyanuslar�n erimeye ba�lamas� sebebiyle ava ula�amazlar. Kuzey Kanada da karlar yava� yava� erimeye ba�lar. Her y�l 3 milyon karibu bu kuzey kutup tundras�ndan g�� eder. Taze otlak arayarak y�lda 3200 km�den fazla yol al�r. Karada en b�y�k g�� yolculu�unu yapan hayvanlard�r. Bu s�r�y� takip eden bide sekiz onluk gruplar �eklinde kurtlar da bulunmaktad�r. Kurtlar�n av stratejisi �u �ekildedir: Dost do�ru s�r� pe�ine ko�up panik yarat�r. S�reden ayr�lan yavru karibular� yakalamak kolayla��r. Tundra da yaz ortas� g�ne� g�n boyu batmaz. G�ne� ���nlar� ancak kendini �s�t�r. Ama yinede a�a�lar i�in yeteri enerji ve besin sa�layamaz. Bunu g�rmek i�in 800 km g�neye inmek laz�m. Bu budur �al�lar kutup orman s�n�r�n�n yani taygan�n ba�lang�c�n� belirler. Kozalakl� a�a�lar�n i�ne yapraklar�n� yemek zor oldu�undan burada canl�lara rastlamak m�mk�n de�ildir. Kuzey kutup k���nda kar beyaz bir battaniye gibi do�ay� �rter. G�ney bahar�yla tayga ortaya ��kar. D�nyadaki a�a�lar�n ��te birine sahiptir ve d�nya atmosferini de�i�tirecek kadar oksijen �retir.50 derece enlemde tabiatta �arp�c� bir d�n��me olur. Burada art�k geni� yaprakl� a�a�lara rastlamak m�mk�n olup canl� bak�m�mdan zengin bir ekolojiye sahiptir. Ama bu uzun s�rmez k���n so�uktan etkilenen yapraklar d�k�lmeye ba�lar. Bu y�zden hayvanlar ya g�� etmeli ya k�� uykusuna yatmal� ya da aylarca a�l��a katlanmaya raz�d�r. Amur leopar� d�nyan�n en az bulunan kedisidir. K�� ay�ndan avlanmak �ok zordur. Bu y�zden yavru leoparlar bir ya��na kadar anneye ba�l�d�r. Sert k�� sebebiyle �len geyikleri yemekte sak�nca g�rmezler. D�nya �zerinde sadece 40 tane Amur leopar� vard�r. Avlanma ve ya�am alanlar�n�n yok edilmesiyle nesli t�kenmek �zeredir.

������� D�nya g�ne� etraf�nda e�ik gezintisini bir y�lda tamamlar. Bu e�im mevsimlerin olu�mas�n� sa�lar. D�nyada mevsimsiz kalan b�lgeler de vard�r. Tropik b�lgelerde g�ne� ���nlar� yer k�reye do�rudan ve y�l boyunca ayn� g��te d��er. Bu y�zden �ang�llar �ok �e�it canl� ile doludur.Bu orman yery�z�n�n ��te birinin olu�turur.�st y�zeyi olduk�a zengindir.Yery�z� cenneti olarak adland�r�lan Yeni Gine adas� 42 t�r cennet ku�u bar�nd�rmaktad�r.Buras� besin y�n�nden olduk�a zengindir.Bu y�zden farkl� alanlarda kendilerini g�sterirler.G�ne� karada oldu�u gibi okyanustaki hayat� da etkiler.Afrika�da ki Kap Denizi bu form�le sahip �ok �retken sulard�r.Yaz bir bolluk ve bereket zaman�d�r. Foklar da bu mevsimde �rer. Canavar bal��� olarak da bilinen foklar�n sald�r�s� sadece bir saniye s�rer ve sars�c� bir g�c� vard�r. K�pek bal�klar� bunlardan h�zl� fakat bunlar kadar g��l� olmad�klar� i�in fok bal�klar�n�n oldu�u yerde beslenmeleri �ok zordur. K���k denizde olu�an r�zg�rlar k�talar�n i� k�sm�na do�ru ilerler. B�y�k Sahra �zerinden ge�erken kum f�rt�nalar�n�n en b�y���ne yol a�arlar. Hint Okyanusundan esen r�zg�rlar kumlar� d�nyan�n yar� �evresine ta��y�p Amazon cang�l�n� besler. Hint Okyanusundan esen r�zg�rlar toplad�klar� nemle kuzeye y�nelir ve Himalaya�ya ula��r. Y�kselen hava so�ur ve bulut haline gelir yo�unla��r ya�mura d�n���r. Bildi�imiz gibi su olmazsa ya�am da olmaz. Yer k�rede ki karalar�n ��te birini ��ller olu�turmakta ve gitgide bu oran artmaktad�r. G�ney Afrika�da ki Karahabi ��l� bunlar�n en b�y�k �rne�idir. Burada ki hayvanlar�n hepsi su aray��� i�in harekete ba�lar. Geni� bir delta olan Okavango�nun batakl���na do�ru yola d��erler. Bu batakl�k kurudur. Burada ki Okavango�ya da ki delta ovas�na binlerce km uzakl�ktaki Angola da�l�k alanlar�na d��en ya�murla dolar. Yakla��k be� ayda ancak Okavango�ya Deltas�na ula��r. Afrika da en �ok rastlanan meme t�r� en y�rt�c� olan yaban k�pekleridir. Bunlar�n av� inpalalard�r. Bunlar�n av stratejisi �u �ekildedir. Hepsi hi� ses ��karmadan ayn� anda inpalalar�n etraf�n� sarara ve sald�r�rlar. G�nde bir kez avlan�rlar ve her �eyi payla��rlar.

��� D�nyan�n g�ney ucundaki d�rt ay karanl�ktan sonra g�ne� yeniden do�ar. Penguenler yeniden birbirinden ayr�l�r ve art�k koruduklar� yumurtalar �atlar. K�sa s�ren Antarktika yaz� G�ney Kutuptakiler haz�rd�r.

������������

�� A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r

 

1.Kutuplara insan elinin de�medi�i demesinin sebebi nedir?

2.Antartika ku�unun di�er ad� nedir?

3.D�rt ay boyunca yeni do�an yavru kutup ay�lar� neyle beslenir?

4.Kurdun av� hangi hayvand�r av stratejisi nas�ld�r?

5.D�nyan�n her yerinde bir denge vard�r. Av ve avc� hayvanlar aras�nda da bulunan dengede hangi hayvanlar s�rat ve dayanakl�kla sa�lan�r?

6.Karahabide ki Okavango�ya yery�z�ndeki su diyar� denilme sebebi nedir?������

7.Muson ya�murlar� nas�l ula��r?

8.Kuzey Kutupta bahar�n geli�inin habercisi olan en belirgin nedir?

9.Mevsimler nas�l ula��r?

10. Hangi aydan itibaren kuzeyde ki d�rt ay ayd�nl�k ba�lar?

11.Karada ki en uzun g�� yolculu�u yapan hayvan hangisidir?

12.Kutup ay�lar�n�n k�� uykusuna yatma sebepleri nedir?

13.Tayga Orman ba�lang�c�n� olu�turan budur �al�lardan �nce var olan kozalakl� a�a�lar�n oldu�u yerde neden canl�lar bulunmaz?

14.D�nyada en az bulunan ve do�al miras�n k�r�lganl���n� temsil eden hayvan t�r� hangisidir?

15.Su i�in Okavango�ya do�ru yol alan hayvanlar hangileridir?

16.�nsanlar ve di�er canl�lar i�in en gerekli besin ve enerji kaynaklar� nelerdir?

�������������������

 

 

 

��������������������������������������������������� �������FAZ�LET ARTU�

���������������������������������������������������������� E��T�M FAK�LTES� FEN B�LG�S� ��RETMENL��� 4.SINIF