������������������������������������������������ ����������D�NYANIN DA�LARI

����������������������������������� ������������������������������

Deniz seviyesinden 100 metre a�a��da en s�cak ve al�ak yerlerinde da� do�um evresindedir. Burada s�lf�rik asit havuzcuklar� vard�r. S�lf�rik asit havuzlar� da�lar�n olu�umuna ait bir enerjinin g�stergesidir. Yer kabu�undan olu�an �atlaklardan y�zeye lavlar y�kselir. Y�kselen lavlar bir dizi gen� da�lar� olu�turur.

Etiyopya�n�n da�lar� en uzun s�reli aral�ks�z patlayan yanarda�lara sahiptir. Erte arley yanarda�� 100 y�ldan uzun s�redir eriyik haldeki lav g�l�nden ve volkanik kuvvetlerin etkisiyle olu�mu�tur.

Afrika 70 milyon y�l �nce d�zl�k ve derin yap�ya sahipti.�ekirdekten y�kselen eriyik lavlar klimanjei da�lar�n� olu�turdu.800 km geni�li�ine sahiptir bu da�lar.1000 y�l gibi bir zaman i�erisinde ya�mur ve buz kayalar� ovarak ak��kan ve kanyondan yery�z� �ekillerini olu�turdu.4800 metre y�kseklikteki bu da�larda gelada diye bir maymun t�r� Habe� kurtlar� ve Afrika da� ke�ilerine ev sahipli�i yapar. Bu da�da meyve hi� yoktur. Geladalar buradaki besin ihtiyac�n� otlardan kar��lar. Bu maymun t�r� 800 e yak�n kalabal�k s�r� halinde gezerler.

Ekvatordan g�neyde antartikaya dek uzanan 8000 km boyunca bir da� s�ras�n� olu�turur. Bu da�lar g�ney Amerika ant da�lar�d�r. Pasifik okyanusunun taban�n�n g�ney amerikan�n k�tas�n�n alt�na kayarak kenar�n kabartmas�yla olu�ur. S�ra da�lar�n g�ney ucunda patagonya da�lar� uzan�r. G�ney Amerika ant da�lar�nda hava ani de�i�kenliklere sahiptir. De�i�ken olan bu havada yaz mevsiminde birden tipi, f�rt�na g�r�lebilir. Bir g�nde 4 mevsim g�r�len bu co�rafyada ya�ayan canl�lar puma ve lamad�r. Buradaki do�a �artlar�na uyum sa�layacak donan�ma sahiptirler.

Ant da�lar�n�n kuzeyinde amerikan�n raki da�lar� bulunur. Raki da�lar� patagonyadan alaskaya kadar uzan�r. Raki da��n�n en belirgin �zelli�i saatte 400 km h�zla d��en ��� olu�mas�d�r. Her y�l 100 bine yak�n ��� d��er. Dik yama�lara sahip bu da�da ya�ayan hayvanlara s���nak ve korunak sa�lar. Burada ya�ayan boz ay�lar� yaz�n raki da��n�n yama�lar�nda karn�n� doyurmak i�in kurtlar� arar. Raki da�lar� yava� yava� ufalanarak par�alan�yor. Bu ufalanmaya sebep olan kar ve buzullard�r. Zamanla kar ve buzullar bu da�� a��nd�r�yor.

Alpler 15 milyon y�l �nce kuzeye s�r�klenen Afrika k�tas� avrupan�n g�ney ucuyla �arp��t���nda y�kselmi�tir. Eski bir deniz tabakas�n�n a��nm�� kal�nt�lar� iki k�ta aras�na s�k��m�� sivri kayal�klar olarak y�kselmi� ve da� halini alm��t�r.4800 metre y�ksekli�e sahiptir. Alpler t�rt�kl� bir yap�ya sahiptir. Bunun nedeni a��nd�r�c� �zelli�e sahip olan buzullard�r. Buzullar burada dikey �atlaklar olu�turur. Su bu �atlaklardan akarak da�lardan a�a�� iner derin vadiler olu�turur

Hint yar�madas�n� tibetten ay�ran buzullar d�nyan�n en b�y�k da� buzullar�d�r. Pakistan �n karakorom da�lar�n�n bal toru buzulunun kayalarla kapl� k�sm�d�r.69 km uzunlu�unda 500 km enine sahip buzla kapl� bu vadi uzaydan bile g�z�k�yor.8 bin metrenin �zerinde en �ok zirveye sahiptir. Bu zirveler �ok tehlikeli olup bir �ok cana mal. Olmu�tur �ok sivri ve dik bir yap�ya sahip olan bu zirveler ya�ayan canl� t�r� azd�r. Kar leopar� markov ke�ileri ve 2 metre kanat geni�li�ine sahip kartallar ya��yor.

50 milyon y�l kadar �nce k�talar�n �arp��mas�yla olu�an d�nyan�n en b�y�k da�lar� olan himalayalar y�kselmi�tir. Hala y�kselmekte olan himalayalar o kadar b�y�kt�r ki d�nyan�n iklimi �ekillendiriyor. Hindistan dan gelen nem y�kl� �l�k r�zgarlar himalayalar taraf�ndan yukar� itilir. Y�kselen hava so�uyarak bulutlar�n olu�mas� sa�lar. B�ylelikle muson ortaya ��kar. Da� s�ras�n�n do�u ucunda �in de pandalar bulunur. Pandalar k�� uykusuna yatmaz. Pandalar�n tek besin kayna�� bambudur. Bambunun besin a��s�ndan yetersiz olmas� pandalar�n ya� depolanmas�na engel olur.Yeteri kadar ya� depolayamad��� i�in k�� uykusuna yatamaz pandalar. Alt�n maymunlarda sadece �in de var.

Everest 8850 metreyle zirvelerin en y�kse�idir. Bu zirveye ��kmaya �al��an her on insandan biri ya�am�n� yitirdi.50 binden fazla telli turna bu zirvelerden ge�erek Hindistan a ula�maya �al���r.


A�A�IDAK� SORULARIN CEVAPLARIN F�LM�N AYRINTILARINDA VARDIR

 

1.En uzun s�reli aral�ks�z patlayan yanarda� nerdedir?

2.G�ney Amerika ant da�lar� nas�l olu�mu�tur?

3.100 y�ld�r eriyik lavlara sahip olan yanarda��n ismi nedir?

4.Raki da�lar�n�n en �nemli �zelli�i nedir?

5.Uzaydan g�z�ken da� hangisidir?

6.En y�ksek zirvenin ad� ve y�ksekli�i nedir?

7.D�nyan�n en b�y�k da� buzulunun uzunlu�u ve geni�li�i nedir?

8.G�ney Amerika ant da�lar�nda hava nas�ld�r?

9.Muson nas�l ortaya ��kar?

10.D�nyan�n iklimini �ekillendiren da� hangisidir?

11.Pandalar ni�in k�� uykusuna yatmaz?

12.Alplerin ay�rt edici �zelli�i ve bunun sebebi nedir?

13.Patagonya da��nda ya�ayan hayvanlar hangileridir?

14.Himalayalar hangi k�talar�n �arp��mas�yla y�kselmi�tir?

15.Hint yar�madas�n� Tibet ten ay�ran da� buzulu nerdedir?

16.Everest zirvesini kullanan g��men hayvan hangisidir?

 

 

���������������� BER�VAN S�NMEZ E��T�M FAK�LTES� FEN B�LG�S� ��RETMENL��� 4.SINIF

 

 

 

*