Ay Olmasayd� D�nyam�z Nas�l Olurdu? Ay's�z d�nya

 

Ay D�nya i�in �ok �nemlidir. Ay D�nya�y� dengede tutacak kadar b�y�k ve yak�nd�r. Fakat Ay b�y�k bir h�zla D�nya�dan uzakla�maktad�r. E�er Ay D�nya�y� dengeleyemeyecek kadar uzakla��rsa D�nya �e�itli felaketlere yol a�acak �ekilde yuvarlanacakt�r. A��r� �s� suyun buharla�mas�na ve buzlar�n ��z�lmesine, okyanus sular�n�n y�kselmesine, ku�aklar boyu s�ren toz f�rt�nalar�yla kas�rgalar�n ya�anmas�na neden olur, �o�u ya�am bi�imleri varl���n� s�rd�remez

Bilim adamlar� son 40 y�ld�r Ay��n hareketlerini izleyip D�nya�dan uzakla�t���n� do�ruluyorlar. Ay��n hareketlerini de Ay tarama lazeri sayesinde g�zlemleyip sonu�lar ��kar�yorlar.

Ay�la D�nya aras�nda kar��l�kl� bir �ekim g�c� vard�r. Bu ili�kinin temel anahtar� da yer �ekimidir. K�tle ne kadar b�y�k ve yak�n olursa �ekim g�c� artt��� i�in Ay�la D�nya aras�nda da g��l� bir �ekim oldu�u s�ylenebilir. Ay D�nya�dan uzakla�maya devam ettik�e bu �ekim kuvveti gittik�e azalacakt�r ve Ay��n �ekim g�c� D�nya�y� korumad���ndan felaketler meydana gelecektir.

Ay��n D�nya �zerinde koruyucu bir etkisi de vard�r. Bizi meteorlardan ve asteroitlerden korur. 274 km b�y�kl���ndeki asteroitler D�nya�ya �arpsayd� D�nya i�in �l�mc�l sonu�lara neden olabilirdi. ��nk� meteorlar�n %15�i kadar bir meteor D�nya�ya d��erse 1 milyar insan�n �lmesine sebep olabilir, okyanusa da d��se milyonlarca insan� �ld�rebilir.

Gelgitler yard�m�yla D�nya�n�n �nceden h�zl� d�nd��� kan�s�na var�yorlar. D�nya�n�n h�zl� d�nd��� zamanlarda 1 y�lda daha fazla g�n oldu�unu s�yl�yorlar. 4,5 milyar y�l �nce D�nya�n�n 4 kez h�zl� d�nd��� ve zamanlar�n h�zla ge�ti�i kay�rlardan ��kar�lan sonu�lard�r ve g�nlerin daha k�sa oldu�u bilim adamlar� taraf�ndan s�yleniyor. 1 g�n�n 6 saate e�it oldu�u ve D�nya�n�n ekseninin 100 bir e�ime sahip oldu�u s�yleniyor. Ay 4 milyar y�l i�inde bu �artlar� de�i�tirmi�. Buda eskiden Ay��n D�nya�ya daha yak�n oldu�u ve �ekim g�c�n�n daha etkili oldu�unun g�stergesidir.

Ay��n gelgitleri 4 kat h�zl� olu�turmas� D�nya�n�n okyanuslar�n�n ortaya ��kmas�na ve gelgitlerin s�rt�nmeleri de D�nya�n�n d�nmesinin yava�lamas�na neden olmu�tur. Sular ileri geri hareket etti�inde s�rt�nme yarat�r buda D�nya�n�n hareketini yava�lat�r. Takip eden 3 milyar y�l i�inde gelgit s�rt�nmeleriyle g�nler 18 saate kadar uzad�, yar�m milyar y�l sonra 22 saat oldu. Her y�zy�lda 1 saniye eklenerek sonunda 24 saate ula�t�.

Ay�a bakt���m�z zaman onun hep bize d�n�k olan y�z�n� g�r�r�z. Bunun nedeni ise D�nya�yla Ay��n e� zamanl�l�k ili�kisi i�inde bulunmas�d�r. �ekim a��s�ndan da Ay bir bak�ma sabitlenmi� gibidir. Hep ayn� y�z� D�nya�ya bakar. ��nk� D�nya ve Ay sistemi �ekim a��s�ndan birbirine s�k�ca ba�l�d�r.

Ay D�nya�dan uzakla�maya devam ederken g�nler uzayacak, mevsim dengeleri bozulacak ve sonu�ta D�nya�daki ya�am zarar g�recek. Son 4,5 milyar y�l i�inde Ay ana gezegen olan D�nya�y� korumak i�in g�rev yapt�. Ona sabit bir eksen yaratt�.

D�nya ve Mars bir�ok ortak �zelli�e sahiptir. �kisi de ayn� d�nemde meydana gelmi� ve benzer kaya malzemesinden olu�mu�tur. Mars��n k�rm�z� rengi D�nya�n�n her yerinde bulunan hematit ve demir kar���m�n�n bir �r�n�d�r. D�nya gibi onunda buzullar� vard�r. Mars��n ekseni 250 e�imlidir. D�nya�dan 1.50 fazla ve Mars ekseni etraf�nda d�zenli sal�n�r. Ancak Mars��n sal�n�mlar� �ok daha �iddetlidir. Sal�n�m� 600 ula�makta ve sert iklimler yaratarak gezegeni ya�anmaz hale gelmektedir. Bunun nedeni Mars��n aylar�ndan hi�birinin onu dengeleyecek kadar b�y�k olmamas�d�r. Zaten Mars��n aylar� ana gezegenden koparak meydana gelmemi�tir. Hepsi yan�ndan ge�erken Mars��n �ekimine kap�lan uydulard�r. Bu y�zden de �ekim g��leri bizim ay�m�za g�re �ok daha azd�r.

1.5 milyar y�l sonra Ay bizden uzakta olaca�� i�in J�piter D�nya�y� ele ge�irecektir. ��nk� Ay��n korumas� olmazsa D�nya J�piter gibi b�y�k gezegenin �ekim g�c�ne kar�� savunmas�z kalacakt�r. En k�t� senaryo ise D�nya�n�n 900 yana yatacak olmas�d�r. B�yle olursa kutuplardan biri G�ne��e d�necektir. Kutuplardaki buzullar 6 ayda bir eriyip yeniden olu�acakt�r.

K�yamet g�n� farkl� olacakt�r. D�nya�n�n kaderini G�ne� etkileyecektir. 5 milyar y�l i�inde G�ne� i�indeki hidrojen atomlar�n� yak�p t�ketecek ve geni�lemeye ba�layacakt�r. G�ne� D�nya�y� kaplayacak kadar �i�meye devam edecektir. O zaman D�nya-Ay sistemi diye bir �ey kalmayacakt�r. G�ne� sisteminin �l�m� G�ne��in kendi ya�am s�reciyle ba�lant�l� olacak.

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

1-Ay��n D�nya�dan ne kadar uzakla�t���n� �l�mek i�in nas�l bir yol izleniyor?

2-D�nya�n�n ka� derecelik bir e�imi vard�r?

3-Ay��n do�u�u ne kadar s�rm��t�r?

4-Dinozorlar nas�l yanm��t�r?

5-Ay��n �ekim g�c� D�nya�n�n sabit eksenine ne kadar s�redir destek vermektedir?

6-D�nya ve Mars��n ortak �zellikleri nelerdir?

7-Mineral toplar�n D�nya�daki olu�umu nas�ld�r?

8-D�nya 900 yana yatarsa nas�l bir olay ortaya ��kar?

9-Ay�a bakt���m�z� zaman onun hep bize d�n�k olan y�z�n� g�r�r�z. Bunun nedeni nedir?

10-D�nya�n�n gelece�ine dair ipu�lar�n� hangi gezegenden bulabiliriz?

11-Mars��n k�rm�z� rengi hangi elementlerin kar��m�d�r?

12-Bilim adamlar� ka� y�ld�r Ay��n hareketlerini izlemektedir?

13-Ven�s�te ya�am var m�d�r?

14-G�nler 22 saatten 24 saate nas�l ula�t�?

 

�������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� Didem TURHAN

������������������������������������������������������������������������ ���������������������������������Fen Bilgisi ��rt. 4. S�n�f / 013