Ay Olmasayd� D�nyam�z Nas�l Olurdu? Ay's�z
d�nya
Ay D�nya i�in �ok �nemlidir. Ay D�nya�y�
dengede tutacak kadar b�y�k ve yak�nd�r. Fakat Ay b�y�k bir h�zla D�nya�dan
uzakla�maktad�r. E�er Ay D�nya�y� dengeleyemeyecek kadar uzakla��rsa D�nya
�e�itli felaketlere yol a�acak �ekilde yuvarlanacakt�r. A��r� �s� suyun
buharla�mas�na ve buzlar�n ��z�lmesine, okyanus sular�n�n y�kselmesine,
ku�aklar boyu s�ren toz f�rt�nalar�yla kas�rgalar�n ya�anmas�na neden olur,
�o�u ya�am bi�imleri varl���n� s�rd�remez
Bilim adamlar� son 40 y�ld�r Ay��n
hareketlerini izleyip D�nya�dan uzakla�t���n� do�ruluyorlar. Ay��n
hareketlerini de Ay tarama lazeri sayesinde g�zlemleyip sonu�lar ��kar�yorlar.
Ay�
Ay��n D�nya �zerinde koruyucu bir etkisi de
vard�r. Bizi meteorlardan ve asteroitlerden korur.
Gelgitler yard�m�yla D�nya�n�n �nceden
h�zl� d�nd��� kan�s�na var�yorlar. D�nya�n�n h�zl� d�nd��� zamanlarda 1 y�lda
daha fazla g�n oldu�unu s�yl�yorlar. 4,5 milyar y�l �nce D�nya�n�n 4 kez h�zl�
d�nd��� ve zamanlar�n h�zla ge�ti�i kay�rlardan ��kar�lan sonu�lard�r ve
g�nlerin daha k�sa oldu�u bilim adamlar� taraf�ndan s�yleniyor. 1 g�n�n 6 saate
e�it oldu�u ve D�nya�n�n ekseninin 100 bir e�ime sahip oldu�u
s�yleniyor. Ay 4 milyar y�l i�inde bu �artlar� de�i�tirmi�. Buda eskiden Ay��n
D�nya�ya daha yak�n oldu�u ve �ekim g�c�n�n daha etkili oldu�unun
g�stergesidir.
Ay��n gelgitleri 4 kat h�zl� olu�turmas�
D�nya�n�n okyanuslar�n�n ortaya ��kmas�na ve gelgitlerin s�rt�nmeleri de
D�nya�n�n d�nmesinin yava�lamas�na neden olmu�tur. Sular ileri geri hareket
etti�inde s�rt�nme yarat�r buda D�nya�n�n hareketini yava�lat�r. Takip eden 3
milyar y�l i�inde gelgit s�rt�nmeleriyle g�nler 18 saate kadar uzad�, yar�m
milyar y�l sonra 22 saat oldu. Her y�zy�lda 1 saniye eklenerek sonunda 24 saate
ula�t�.
Ay�a bakt���m�z zaman onun hep bize d�n�k
olan y�z�n� g�r�r�z. Bunun nedeni ise D�nya�yla Ay��n e� zamanl�l�k ili�kisi
i�inde bulunmas�d�r. �ekim a��s�ndan da Ay bir bak�ma sabitlenmi� gibidir. Hep ayn�
y�z� D�nya�ya bakar. ��nk� D�nya ve Ay sistemi �ekim a��s�ndan birbirine s�k�ca
ba�l�d�r.
Ay D�nya�dan uzakla�maya devam ederken
g�nler uzayacak, mevsim dengeleri bozulacak ve sonu�ta D�nya�daki ya�am zarar
g�recek. Son 4,5 milyar y�l i�inde Ay ana gezegen olan D�nya�y� korumak i�in
g�rev yapt�. Ona sabit bir eksen yaratt�.
D�nya ve Mars bir�ok ortak �zelli�e
sahiptir. �kisi de ayn� d�nemde meydana gelmi� ve benzer kaya malzemesinden
olu�mu�tur. Mars��n k�rm�z� rengi D�nya�n�n her yerinde bulunan hematit ve
demir kar���m�n�n bir �r�n�d�r. D�nya gibi onunda buzullar� vard�r. Mars��n
ekseni 250 e�imlidir. D�nya�dan 1.50 fazla ve Mars ekseni
etraf�nda d�zenli sal�n�r. Ancak Mars��n sal�n�mlar� �ok daha �iddetlidir.
Sal�n�m� 600 ula�makta ve sert iklimler yaratarak gezegeni ya�anmaz
hale gelmektedir. Bunun nedeni Mars��n aylar�ndan hi�birinin onu dengeleyecek
kadar b�y�k olmamas�d�r. Zaten Mars��n aylar� ana gezegenden koparak meydana
gelmemi�tir. Hepsi yan�ndan ge�erken Mars��n �ekimine kap�lan uydulard�r. Bu
y�zden de �ekim g��leri bizim ay�m�za g�re �ok daha azd�r.
1.5 milyar y�l sonra Ay bizden uzakta
olaca�� i�in J�piter D�nya�y� ele ge�irecektir. ��nk� Ay��n korumas� olmazsa
D�nya J�piter gibi b�y�k gezegenin �ekim g�c�ne kar�� savunmas�z kalacakt�r. En
k�t� senaryo ise D�nya�n�n 900 yana yatacak olmas�d�r. B�yle olursa
kutuplardan biri G�ne��e d�necektir. Kutuplardaki buzullar 6 ayda bir eriyip
yeniden olu�acakt�r.
K�yamet
g�n� farkl� olacakt�r. D�nya�n�n kaderini G�ne� etkileyecektir. 5 milyar y�l
i�inde G�ne� i�indeki hidrojen atomlar�n� yak�p t�ketecek ve geni�lemeye
ba�layacakt�r. G�ne� D�nya�y� kaplayacak kadar �i�meye devam edecektir. O zaman
D�nya-Ay sistemi diye bir �ey kalmayacakt�r. G�ne� sisteminin �l�m� G�ne��in
kendi ya�am s�reciyle ba�lant�l� olacak.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda
Vard�r.
1-Ay��n
D�nya�dan ne kadar uzakla�t���n� �l�mek i�in nas�l bir yol izleniyor?
2-D�nya�n�n
ka� derecelik bir e�imi vard�r?
3-Ay��n
do�u�u ne kadar s�rm��t�r?
4-Dinozorlar
nas�l yanm��t�r?
5-Ay��n
�ekim g�c� D�nya�n�n sabit eksenine ne kadar s�redir destek vermektedir?
6-D�nya
ve Mars��n ortak �zellikleri nelerdir?
7-Mineral
toplar�n D�nya�daki olu�umu nas�ld�r?
8-D�nya
900 yana yatarsa nas�l bir olay ortaya ��kar?
9-Ay�a
bakt���m�z� zaman onun hep bize d�n�k olan y�z�n� g�r�r�z. Bunun nedeni nedir?
10-D�nya�n�n
gelece�ine dair ipu�lar�n� hangi gezegenden bulabiliriz?
11-Mars��n
k�rm�z� rengi hangi elementlerin kar��m�d�r?
12-Bilim
adamlar� ka� y�ld�r Ay��n hareketlerini izlemektedir?
13-Ven�s�te
ya�am var m�d�r?
14-G�nler
22 saatten 24 saate nas�l ula�t�?
�
��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������
Didem TURHAN
������������������������������������������������������������������������
����������������������������������Fen Bilgisi ��rt. 4. S�n�f / 013