�������������������������������������������� ���AYIN
OLU�UMU VE Y�ZEY�
������
����� Hem
�ok yak�n hem de �ok uzak. Binlerce y�ld�r insano�lu huzuru ondan buluyor.
Yolcular y�nlerini onunla sapt�yor, denizcilerin vazge�ilmez pusulas�, baz�
insanlar i�in tanr� bile say�l�yor. �nsano�lunun ayak bast��� tek yabanc� cisim
AY. D�nya�n�n tek bir ay� var ama bu �ok �zel bir ay. Ay�m�z ya da Romal�lar�n
LUNA dedi�i uydumuz boyutlar� bak�m�ndan bir�ok �zelli�e sahip. Bizim uydumuz
ba�l� oldu�u gezegenlere g�re en b�y���d�r. Ay d�nyan�n d�rtte biri kadard�r. Ay
bir atmosfere sahip de�il bu y�zden ses dalgalar�n� ta��yacak bir ortama sahip
de�ildir. Ay da atmosferin bulunmamas� g�ne� �����n� yans�tacak molek�llerinde
olmamas� anlam�na geliyor. Bu y�zden g�ky�z� s�rekli siyah .Ay y�zeyi manzaray�
canland�racak �ok az �zelli�e sahiptir. Ay y�zeyi tek renklidir. Ay�n y�zeyinde
bulunan kayalar kahverengi ve gri renktedir. G�ne�e bakan y�nde olan kayalar�n
renkleri daha s�cakt�r. Di�er tarafta ay�n karanl�k y�zeyinde olan kayalar ise
grimsi ve so�uk tonlar ta��r. Ayda �s� de�i�imi �ok y�ksektir. G�n ortas�nda
270 derece iken, gece -240 dereceye kadar d��ebiliyor �s�. Ay da tektonik
hareketlilik yoktur, y�zey hareketsizdir. da�lara rastlan�r. Bunun nedeni
havzalara d��en meteorlard�r. D�nya atmosferine girerken yanan ve kayan y�ld�z
olarak adland�rd���m�z k���k meteorlar, ayda atmosfer olmad��� i�in direkt
olarak y�zeye d��er. S�rekli ay y�zeyine d��en bu meteorlar regolit
denen �ak�llar� olu�turuyorlar ve dev bir toz �r�nt�s�n� olu�turuyorlar. Aya
ge�mi�te b�y�k meteorlarda �arpt�. Bu dev meteorlar ay y�zeyindeki devasa
kraterlerin olu�mas�na sebep oldu.
15 bin y�l �nce insano�lu ay� ���k kayna��
olarak g�rd�. Pusula olarak kulland�. Takvim olarak kulland�. Bir lunar d�ng�de 29 g�n bulunmaktad�r. Bunun i�in bir �ok
uygarl�k lunar yani ay takvimini kullanmaya
ye�lemi�tir. Astronomlar ay�n d�nya �zerinde etkisi oldu�unu g�zlemlemi�lerdir.Ay
okyanuslarda ya�anan gel-git olaylar�n�n olu�mas� ay�n �ekim g�c�nden
kaynakland���n� g�zlemlemi�tir.Ay d�nyan�n iklimini d�zenlemeye� de yard�mc� oluyor.Ay�n �ekimi d�nyan�n
eksenindeki d�n�� a��s�n�n sabit kalmas�n� sa�lar.Bu a�� sayesinde d�nyan�n
g�ne�in etraf�nda d�nmesiyle sadece bir de�il d�rt mevsim ya��yoruz.
�
���� �M.�.
455 y�l�nda Yunanl� filozof Anaksagoras ay�n d�nyadan
kopan bir kaya k�tlesi oldu�unu fikrini ortaya att�.O d�nemdeki di�er
filozoflar ay�n bir tanr� veya dev bir alev topu oldu�u kan�s�ndayd�lar.1609
y�l�nda Galile ay�n ayr�nt�l� bir haritas�n�
��kararak ay�n ne bir tanr� ne de bir alev topu olmad���n� kan�tlad�. Bir kaya
k�tlesinden olu�tu�unu a��klad�.1873 y�l�nda ay�n olu�umu ve ge�mi�i hakk�nda
bilime dayal� ilk belgeler a��kland�. Bu bilgiler Frans�z astronom olan Edwar Roshe taraf�ndan a��kland�;
Roshe, koagrasyon teorisini
ortaya att�. Bu teoride d�nya ile ay�n ayn� anda ve ayn� maddelerden olu�tu�unu
s�ylemi�tir. Roshe�nin d�neminde gezegenlerin s�cak
gaz k�tlelerinden olu�tu�u s�yleniyordu. Roshe�nin bu
teorisinde ki en b�y�k fark ayda d�nyaya g�re daha az demir cevherinin
bulundu�unun s�ylenmesiydi bu kan�tla roshenin
teorisi kabul edilmiyordu.
�����
1878 y�l�nda George Darwin ay�n orjin b�l�nme
teorisiyle a��klanabilece�ini s�yledi.Bu teori 95 y�l sonra astronotlar�n aya
ayak basmalar�na kadar a��klanamad�. Darwin teorisinin en mant�kl� a��klamas�
d�nya d�nerken d�nyadan kopan eri�in d�ne d�ne so�udu�unu ve sonunda d�nyan�n
y�r�ngesine oturdu�unu s�ylemi�tir. Bu fikir y�llarca tart���ld�ktan sonra
kabul g�r�lmedi.
�
�����
1909 y�l�nda T.J.See hem koagrasyon
hemde b�l�nme teorisini inceledi.Bu incelemeler
sonunda zaft teorisini ortaya att�.Bu teoride ay
g�ne� sisteminin ba�ka bir yerinde olu�tu.D�nyaya yakla��nca onun� etkisine girerek orda kald�.Bu teoride
yeterli g�r�lmedi ��nk� d�nyan�n ay� tutabilecek kadar yeterli bir �ekim
kuvvetinin olmamas�yd�.
���
�����
20 Temmuz 1969�da ABD�li astronotlar ilk kez ay�n y�zeyine ad�m
att�.Astronomlar aydan
��
���� �1972 y�l�nda Hartmann
ve Davis taraf�ndan bir bilgisayar program�
geli�tirildi. Bu program akresyon teorisini a��klamak
i�in yaz�lm��t�. Hartmann ve Davis
d�nyan�n �evresinde ba�ka gezegenlerin olup olmad���n� ara�t�rmaya ba�lad�lar. Bunun
sonucunda Hartmamnn dev �arp��ma teorisini ortaya
att�.Bu teoride 4,5 milyar y�l �nce d�nyaya mars b�y�kl���nde bir gezegenle
�arp��t� ve d�nya d�nmeye ba�lad�.Kopan par�alardan bir tanesi tekrar d�nyaya �arpt�
ve d�nya yuvarlak halini ald�.D�nya�
etraf�nda d�nen par�alar daha so�uyarak ay� olu�turdular.Bu teoriye g�re
ay d�nyadan kopan par�alardan olu�mu�.
�
�������
1984�te Hawai�de yap�lan ay konferans�nda dev
�arp��ma teorisi kabul edildi ve ay�n bu teoriyle olu�tu�u kabul edilmi�tir.
������ A�A�IDAK� SORULARIN
CEVAPLARI F�LM�N AYRINTILARINDA VARDIR.
1)Eski
�a�larda insano�lu aya hangi ismi vermi�tir?
2)Ay�n
y�zeyinde ki �s� de�i�imi nas�ld�r?
3)Ayda
giyilen uzay giysinin �zellikleri nelerdir?
4)Ayda
atmosferinin olmas�n�n sonu�lar� nelerdir?
5)Ay
y�zeyine d��en k���k ta�lara ne denir?
6)Ay
y�zeyinde devasa kraterlerin olu�ma sebebi nedir?
7)Eski
�a�larda insano�lu ay� nas�l kulland�?
8)Bir�ok
uygarl���n ay (lunar) takvimini kullanmas�n�n sebebi
nedir?
9)D�nya
�zerinde okyanuslarda meydana gelen gel-git olaylar�n�n sebebi nedir?
10)Ay�n
�ekim kuvvetiyle d�nyada ne gibi de�i�ikler oluyor?
11)Edwar Roshe�nin Koagrasyon teorisi nedir?
12)Thomas
J.See �nin Zaft teorisi nedir?
13)�nsano�lu
aya ilk defa ne zaman ayak basm��t�r?
14)Ay
hakk�nda ilk belgeler ne zaman ve kim taraf�ndan a��klanm��t�r?
15)Hartmann��n dev �arp��ma teorisi nedir?
16)Aya
Nasa ���taraf�ndan kal�c� bir �s kurulmas�n�n sebebi
nedir?
���������������������������� ��MER FARUK ���M�EK� E��T�M� FAK�LTES�, FEN B�LG�S� �4\A��
09010004010