>
�������������� ����������������������� Ay�lar�n Evrimi 47 dk
���� Hayatta kalmayla ilgili �a��rt�c� her �ey
d�nya gezegeninde ya�ayan bir yarat���n v�cudunda �ekilleniyor. Vah�ice de�i�en
habitatlara adapte olmu� ve evrim ge�irerek hayvanlar �lemine �zg� silahlar
geli�tirmi� bir hayvan. En b�y�k avantaj� kemikleri parampar�a eden �s�r���, bu
gizemli yarat�k a��r� iklim de�i�ikliklerinin ac�mas�z rakiplerin ve en �l�mc�l
tehditlerin �stesinden gelerek evrimin nihai varislerinden biri olarak
kar��m�za ��kmaktad�r. 45 bin y�l �nce Kuzey Amerika geni� �ay�rlar�n h�kim
oldu�u bir arazi. Bu d�nya gezegeninde en fazla korkulan etoburlardan biri k�sa
y�zl� dev ay�n�n a��rl��� neredeyse k���k bir abran�n ki kadar. Bilim adamlar�
y�llar boyunca onun en m�kemmel bir avc� oldu�una inand�lar. �lk
paleontoloklar, onun m�thi� bir ko�ucu oldu�unu d���n�rler. Bu y�ksek h�zlara
sahip, uzun ad�mlar�yla �ok h�zl� hareket eden bizonlar� ve mamaklar�
kovalayabilen inan�lmaz bir avc�, ama gelmi� ge�mi� en b�y�k ay�n�n nesli
t�keniyor. Bunun en yak�n akrabalar� olan daha k���k ay�larsa nesillerini
s�rd�rmekle kalmay�p gezegenin d�rt bir yan�na yay�l�yorlar. Bu dev ay�lar�n
�e�itlili�i ile boy �l���ebilecek �ok az say�da hayvan t�r� vard�r. Et, bitki
ve hatta b�cek yiyerek bile hayatta kalabilirler. Olabildi�ine farkl�
habitatlarda ya�arlar. Hindistandaki s�cak az tropikal alanlardan kutuplar�n
buzlu b�lgelerine kadar ya�arlar. Paleontoloklar insano�lunun do�aya h�kmetme maceras�nda
ay�lar�n �rk�t�c� bir rakip olarak ortaya ��kt���n� ke�fettiler Buna ra�men en
�rk�t�c� olanlar�n nesli t�kendi.
Ay� evriminin gizemi 20 milyon y�l �ncesinde
orta avrupada ba�l�yor. D�nya bu g�n oldu�undan daha s�cak ve ormanlarla �rt�l�
durumdayd�. �nsano�lunun y�kseli�i hala milyonlarca y�l uzaktad�r. �lk ay�
sadece bir tilki tariyeri boyutunda, kendini hayatta kalabilmeye adam�� etobur
atalar�n�n soyundan gelmiyor. Ancak kara hi� te g�venli say�lm�yor. Ay�,� burada k�pekler, s�rtlanlar, kedilerle
rekabet durumdad�r. Rakipleri onun a�a�lar�n �st�nden kalmas�n� zorlam��t�r.
Otobur bir hayvan a�ac�n tepesinde nas�l hayatta kalabiliyor. Hangi genetik x
fakt�r� k�pe�e benzeyen k���k bir yarat��� bu g�n bildi�imiz ay�lara
d�n��t�r�r. Cambridge �niversitesinde g�rev yapan Doktor Anjali Gaswami
memelilerin evrimi konusunda bir uzman modem bir ay�n�n kafatas�na kaplan gibi
bir ba�ka tipik bir etoburunkiyle kar��la�t�rarak t�m ay�lar�n atas�n�n
torunlar�na aktard��� gizli hediyeyi a���a ��kar�yor. Daha standart bir etobura
�rne�in bir kaplana bakt���m�zda jilete benzeyen k���k az az� di�lerine sahip
oldu�unu, bunlar�n jilete benzeyen alt az� di�leriyle kapand���n� g�r�r�z. Bu
di�ler et kesme amac�yla geli�mi� bir kesme hareketi ger�ekle�tirir. Yani di�
yap�lar� ���tmeye elveri�li �ekilde geli�mi�tir. Ay�lar hem kesici hem de
���t�c� di�lere sahip olduklar� i�in etin yan� s�ra bitkiyle de beslenirler.
�lk ay�lar i�in kritik �neme sahip olan bu di�ler onlar�n a�ac�n tepesinde
yerdeki y�rt�c� hayvanlardan korunurken beslenmelerine olanak sa�l�yor. �lk
ay�n�n t�m torunlar�na aktard��� en �nemli �zellik di� esnekli�idir.
Daha sonra ilimle beraber ilk ay�lar�n
�anslar� da �arp�c� bi�imde de�i�iyor.14 milyon y�l �nce s�cakl�klar �iddetle
d��meye ba�l�yor. So�uk hava az tropikal ormanlar� yok ediyor. A�a�larda
ya�ayan ilk ay�n�n �imenlik d�nyaya bir �ekilde al��mas� ger�ekle�iyor. 14
milyon y�l �nce ilk ay�n�n soyundan gelen iki t�r�n d�nyan�n d�rt bir yan�na
yay�lmaya ba�l�yor.
Dev ay�n�n atas�, k�sa y�zl� dev ay�ya
d�n��ecek olan bir ay� t�r�, k�sa y�zl� k���k bir ay� oluyor. Orman habitat�n�n
yok olmas�yla yiyecek aramaya ba�l�yor. Ancak fosil kay�tlar� �a��rt�c� bir
durumu ortaya koyuyor. G�ney Amerika�da ya�ad�klar�n� g�steriyor. Bu g�n beling
denizi olarak bilinen 90 km lik bir suyolu Avrasya�y� Kuzey Amerika�dan
ay�r�yor. 14 milyon y�l �nce bas�lan ani so�uk kutup b�lgesindeki sular�n
donmas�na neden oluyor. Buz d�nya gezegenini derinden etkiliyor. Normalde
okyanusla akan su kutuplarda donup kal�yor. Bu d�nya �ap�nda deniz seviyelerinin
�arp�c� derecede d��mesine neden oluyor. Birden bire denizlerin ortas�nda
karalar y�kselmeye ba�l�yor. G�n�m�z alaskas� ile do�u Sibirya aras�nda b�lge
ortaya ��k�yor. Berinciya ya da bering k�pr�s� olarak bilinen bu kara kuzeyden
g�neye do�ru 1600 km boyunca uzanarak Asya ile kuzey Amerika�y� birbirine
ba�l�yor. Berinciya ya da bering k�pr�s� bitkilerin, hayvanlar�n ve insanlar�n
eski d�nya ile yenid�nya ars�nda gidip gelece�i bir ge�it olarak g�r�yor.
Ay�lar bu k�pr�y� kullanarak Asya�dan kuzey ameri kaya ge�ti. Yani ay� evrimi
burada ger�ekle�ti. Sonraki binlerce y�l i�inde s�cakl�k yeniden y�kseliyor.
Kutuplardaki buz eriyor ve Berinciya yeniden sular alt�nda kal�yor. K�sa y�zl�
ay� yeni d�zl�klere adapte olmak zorunda yoksa d�nyada k�s�tlan�r. D�zl�klere
adapte olmak zorunda yoksa yok olma riskiyle kar�� kar��ya kal�r.
So�uk bir ak�nt� Antartikay� tehcir ederek
s�cak ak�nt�lardan etkilenmesine sebep oluyor. Kuzey Amerika G�ney Amerika ile
birle�iyor. Bu, Atlantik okyanusun pasifik okyanusundan ayr�lmas�na sebep
oluyor. Kutupta kal�c� buzullar olu�uyor. Buzul �a�� y�zlerce t�r�n yok
olmas�na neden oluyor. K�l�� di�li kaplan, y�nl� mamut ve tembel ay�
yery�z�nden siliniyor. Sadece en g��l� olan ve en iyi adapte olan hayatta
kalabilecek. Ancak b�t�n ay� t�rleri buzul �a��n� atlatmayacak. T�m ay�lar�n
atas� olan 20 milyon y�l �ncesinin ilk ay�s� bu d�nemde en az �� farkl� ay�
t�r�n�n ortaya ��kmas�na yol a��yor. K�sa y�zl� ay� Kuzey Amerika�da kal�yor.
Siyah ay� ve boz ay�n�n atas� Avrasya�da, antik panda so�u�u atlatmak i�in
ola�an �st� bir geli�im bir k�tada olu�uyor. �lk �nce panda siyah Beyaza
d�n���yor. Bilim adamlar� bunun kar ve kayalar�n ars�nda gizlenme ama�l�
oldu�unu d���n�yorlar. Ot kaynaklar� t�kendi�inde panda a�l���n �stesinden
gelmek i�in basit ama bir o kadar da d�hice bir ��z�m geli�tiriyor. 2 milyon
y�l �ncesinin �ininde potansiyel bir besin kayna�� olarak bambu buluyor.
Etrafta bu bitkiden bol miktarda var. Ancak panda bir etobur ve bir engel daha
var. Panda bu dayan�kl� ve sert bitkiyi tutam�yor. Pandan�n pen�eleri av
yakalamak i�in tasarlanm�� bitki yemek i�in de�il. Ancak a�l�k evrimi ge�irmeye
en �nemli etkenlerden biridir. Pandan�n 5 t�rna�� var ancak bu t�rnaklar ince
bir bambuyu tutmak i�in elveri�li de�il evrimin bu duruma kar��l�k vermek i�in
t�rnaklar�n alt�ndaki kemikten faydalan�yor. Kemik pen�edeki 5 t�rna�a kar��
koyan bir kuvvet g�revi g�ren bir t�mse�e d�n���yor. Bu t�msek pandan�n
ba�parma�� olarak g�rev g�r�yor. Bu ba�parmak pandan�n bambuyu tutmas�n� ve
koparmas�na sebep oluyor. Art�k pandan�n ezici �enesi ve ���t�c� di�leri
g�revini yerine getirmektedir. Panda yiyecek �stesinden geliyor.
�ki milyon y�l �nce hindistan�n �l�man
ormanlar�nda adapte olan ay�lar a��z ve di�ler olu�turmaya ba�l�yor. Uzun bir
dil ve daha b�y�k hareketli bir burun olu�turuyor ve ilk kesici di�lerini de
kaybediyor. B�ylece �nl� ay� �s�r���n� da feda ediyor. Ve art�k yeni bir t�re
d�n���yor. Tembel ay� bu t�r evrim ge�irerek a�z�ndaki tuhaf gere�leri
geli�tiriyor. Tembel ay� kar�nca ve a�a�larla besleniyor. Uzun burnu sayesinde
kar�nca yuvas� ve tepesinde vakum g�revi g�r�yor.� Burun deli�i sayesinde termitleri ve
kar�ncalar� �ekiyor.
Bir ba�ka ay� da grile�erek so�uk havaya
adapte oluyor. Le�leri par�alamak i�in di�leri geli�iyor. Bu di�leriyle kemi�i
par�alay�p ili�i yiyebiliyor. Buzul �a�� hala devam ederken k�sa y�zl� ay�
d�nyaya ayak basan en b�y�k ay� olarak biliniyor. 900 kiloluk a��rl��� ve iki
ayak �zerinde durdu�unda 3m den daha uzun olabiliyor. Saatte 20 km h�zla
ko�abiliyor. Aln�n�n ortas�ndaki koku alma duyusu b�y�yerek le�lerin kokusunu
10 km uzakl�ktan alabiliyor. Evrimin en m�thi� ay�s� olarak bilinir.
D�zl�klerde et bulma rekabeti oldu�u i�in v�cut yap�s� b�y�yor. Aslan kurt gibi
hayvanlardan korunmas� i�in de �yle. Kendilerini korumak ve yiyecek bulmak i�in
kocaman olmak zorundad�r. So�uk olan hava Asya ile Alaska aras�ndaki suyu
dondurarak bir k�pr� olu�turuyor. Berinciya geri d�n�yor. Kahverengi ve boz
ay�lar bu k�pr�yle k�sa y�zl� ay�n�n oldu�u tarafa yerle�iyorlar. Ama k�sa
y�zl� ay� bu yerin onlara vermeye hi� niyeti yok. K�sa y�zl� dev ay� boz ay�y�
Asya�ya geri yolluyor. Kahverengi ay� ise nesli t�keniyor. K�sa y�zl� dev ay� 1
milyona yak�n y�l Amerika�ya h�kmediyor. Ancak boz ay� tekrar Kuzey Amerika�ya
yerle�iyor ve k�tay� fethediyor. Bu s�rada Avrasya�da yeni bir ay� t�r� ortaya
��k�yor. Ma�ara ay�s� Avrasya�daki ay�lardan daha b�y�k ve kuvvetlidir. Hem et
hem de ot yiyebilecek di�lere sahiptir. Sonra bu ay�lar m�thi� bir de�i�ime
u�ruyor. Bunlar berinciyaya yerle�iyor. A��r� so�uklar toynakl� hayvanlar�
berinciyadan ayr�lmalar�na sebep olurlar. K�sa y�zl� dev ay�n�n yiyecek
kaynaklar� da b�ylece yok oluyor. K�sa y�zl� dev ay� Kuzey Amerika�y� boz
ay�lara b�rakarak G�ney Amerika�ya g�� ediyor Avlanma nedeniyle dev ay�
yery�z�nden siliniyor.
Ani bir iklim de�i�ikli�i ay�lar� kutup
b�lgesine hapsediyor. Bir grup boz ay� Avrasya�ya g�� etmek i�in s�r�den
ayr�l�yor. Ama burada ya�ayabilmesi i�in de�i�im ge�irmesi gerekiyor. Burun ay�
bal���n�n kokusunu 32 km uzakl�ktan alabilecek durumda geli�iyor. Bir oturu�ta
v�cut a��rl���n�n %20 si kadar yiyebilmesini m�mk�n k�lan dev bir mideyi
geli�tiriyor ve avlar�na g�r�nmez oluyor. Kutuplarda k�st�r�lan boz ay�
geli�erek kutup ay�s�na d�n���yor. G�r�n���n�n aksine kutup ay�ns�n derisi
asl�nda kahve renklidir. K�rk�ndeki �s�y� depolamak i�in tasarlanan t�yleri
tamamen �effaf. Ancak kardan ve g�ne�ten yans�yan ���nlar beyaz gibi
g�r�nmelerine neden oluyor. Hi� mola vermeden 100 km y�zebilecek kadar
kuvvetlidir. �
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r
1.D�nyadaki en yayg�n ay� t�r� hangisidir?
2.200 bin y�l i�inde kuzey kutbunda boz ay�lar niye
kutuplara ak�n ediyor?
3.Ma�ara ay�lar� niye insanlarla kar�� kar��ya kal�yor?
4.Boz ay�lar neden kutup ay�lar�na d�n���yor?
5.Boz ay� nerelere adapte oluyor?
6.K�sa y�zl� ay�lar�n atalar� buzullu d�nemden yenid�nyaya
gelmeyi nas�l ba�ard�lar?
7.K�sa y�zl� dev ay� neden yery�z�nden siliniyor?
8.Boz ay�lar beden buzlu arazilere ak�n ediyor?
9.Panda neden bambu yemeye ba�l�yor?
10.�lk ay�lar neden a�a�larda ya��yor?
Saime
SAVDA E��T�M B�YOLOJ� 3. SINIF 2010