AMAZON ORMANI VE BREZ�LYA FINDIK A�ACININ HAYAT D�NG�S� (60 DAK) F�LM�N �ZET�

������������������ Peru amazonlar�n�n kalbine yolculuk ediyoruz. Buras� milyonlarca egzotik t�r�n olu�mas�n� sa�layan evrimsel bir �retim santrali. Bakir ormanda tek meyve veren a�a� ise 50m�lik boyuyla orman �zerinde y�kselen amazonun devi Brezilya F�nd��� a�ac�d�r. Ormanda neden tek meyveyi bu a�ac�n verdi�ini anlamaya �al���yoruz. �nl� f�nd��� b�y�k �l��de ticari de�er ta��yor ve evrensel boyutta bir ticaret alan�d�r. Ormana zarar verildi�inde a�a� dallar�n� kapatarak, a�a� kesicilerini ormandan uzak tutuyor. Brezilya F�nd��� a�ac�n�n tohumlar�n� a���a ��karmas�, Aguti denilen tek bir t�re ba��ml�d�r. Aguti f�nd�klar� yemiyor, ileriki zamanda at��t�rmak i�in g�m�yor. Ve �o�unlukla g�md��� yeri unutuyor. Unutulmu� f�nd�klar minicik a�a�lar halinde filizleniyor. Genellikle ana a�ac�n g�lgesine g�md��� fark ediliyor. Brezilya f�nd���n�n bir �zelli�i de, g�lgeli yerlerde onlarca y�l uyku durumuna ge�ebiliyor. Bakir ormanda tek meyveyi neden bu a�ac�n verdi�ini anlamak i�in ormanda ki ili�kiler a��na bakmak gerekir. Ar�lar polen ayarak b�y�k a�a�lar� d�ller. Ormanda ar�lar�n �ok sevece�i t�rden bir orkide bulunur. Ar�lar orkide �i�e�inin kokusunu bir kilometre uzaktan al�rlar. Erkek ar�, �zel bir koku ta��mad�k�a �iftle�miyor. Bu �zel kokuyu da orkide �i�e�inden �al�yor. Yani ormanda ki orkideler yok edilirse, a�a�lar kesilirse ar�lar �iftle�emez, a�a�lar da d�llenemez. Ormanda b�yle g�zel ili�kiler a�� olu�mu� ve a�a� binlerce t�r� bar�nd�rabilmektedir. Ayr�ca Brezilya f�nd��� gibi dev a�a�lar kendi b�lgesel iklimini olu�turabilirler. Orman uzun s�re su alt�nda kalabilir. Ve su alt�nda ya�am�n� s�rd�ren bal�klar� g�rmek m�mk�nd�r. Ve ormanda tavuk yiyen Tarantula arayan bir gezginin g�zlemlerini g�r�yoruz.

Amazon orman�ndaki bitkiler dünyadaki oksijenin 1\5 ’ini üretiyor ve Amazon nehri dünyadaki tatl� sular�n 1\5 ‘ini içinde bar�nd�r�yor. Buras� milyonlarca egzotik türün olu�mas�n� sa�layan evrimsel bir üretim santrali.

Amazonun devi; 50 metrelik boyuyla, orman�n üstünde yükselen ve y�ll�k elli milyon dolar getiri sa�layan Brezilya F�nd�k A�ac�d�r. Brezilya F�nd�k A�ac�n�n ya�am� tam anlam�yla bir gizem ve bu gizemin çözülmesi, Amazon ekosistemini neyin harekete geçirdi�ini aç�klar.

Gizem �urada ba�l�yor: Bu a�aç içi dolu f�nd�k zarf�n� neden ormanda üretiyor? Orman bir zarar görürse dallar�n� kapatarak a�aç kesicilerini ormandan uzak tutuyor. Amazon ayn� zamanda ba�ka gizemlerin de yata��.

Martin isimli tropikal örümcek uzman�, tavuklar� öldüren ve bacaklar� bir insan parma�� kal�nl���nda oldu�u söylenen bir örümcek türünü ar�yor. Uzmanlar yüz y�llar süren çal��malar� sonucunda, ya�mur ormanlar�n� küçük k�s�mlara ay�rarak kay�t alt�nda tutuyorlar. Bu ara�t�rmalar neticesinde Brezilya F�nd�k A�ac�n�n ya�am�n�n 500 y�l önce ba�lad��� söyleniyor. Brezilya F�nd�k A�ac� kaya gibi sert bir tohum zarf� içinde küçük bir f�nd�k olarak hayat buluyor. Bu tohum zarflar� sava� topu a��rl���nda ve yaln�zca 3 saniye içinde saatte 80 km’lik bir h�za ula�arak ve dü�mesi ölüme sebebiyet veriyor. Bu durum Peru’daki bilim adamlar�n�n ilginç bir deney yapmas�na sebep oluyor.

Bilim adamlar� bu tohum zarf�n� testere ile 20 dakikada açarak, her f�nd��� bir m�knat�s yap��t�r�yor ve bütün bir tohum zarf� yeniden yerine getiriliyor. Bu zarflar sonra orman�n her yerine konuluyor. Tohum kabu�u Aguti ad�nda küçük bir kemirgen taraf�ndan aç�l�yor. Di�leri keski gibi olan kemirgen f�nd�klar� yemeyip sakl�yor. Sonra saklad��� yeri unutarak bu f�nd�klar�n a�aç halinde filizlenmesine sebep oluyor. Bilim adamlar� detektörler yapt�klar� aramalarda saklanan f�nd�klar�n Ana a�ac�n gölgesinde oldu�u gözleniyor. Filizlerin bir k�sm� güçlü güne� �����na maruz kalmad�klar� için ölüyor. Ama geriye kalanlar�n onlarca y�l uyku halinde kalabilme yetenekleri var.

Martin tavuk örümce�ini köylülerin deste�i ile Amazonun derinliklerinde ar�yor. Köylülerin söylemlerine göre asl�nda Amazonlar�n bu kadar yabani olmad���n� hatta buralar�n bir zamanlar onlar için bir bahçe oldu�u söyleniyor. Amazonlar�n kendi içine kapanmas�n� anlamak için tarihe göz atmak gerekir. 1532 y�l�nda �spanyol istilac�lar taraf�ndan Amazonlar i�gal edildi ve yerli halka bilerek hem hastal�k yay�ld� hem de sava� aç�ld�. Yerli halk�n sava�a zorlanmas� durumunda alt�n av�na gelen �spanyollar güzergâhlar�ndaki a�açlar� birkaç dakika içinde kestiler. Bu durum orman gök kubbesinin aç�lmas�na sebep oldu. Böylece uykudaki filizler gün �����n� görünce harekete geçtiler.

Martin orman�n derinliklerinde tavuk örümce�ini ararken farkl� canl�lara rastl�yor. Bunlardan en tehlikelisi ve yerli halk�n çocuklar�n�n erkekli�e geçi�i s�ras�nda kulland�klar� mermi kar�ncalar�d�r. Bu ilginç gelenekte ergen erkekler on dakika boyunca iki yüz kar�ncan�n i�nelerine maruz kalarak günlerce k�smi felç geçiriyor.

Amazonun en tuhaf hayvanlar�ndan biri de Brezilya F�nd���n� yuva edinen ve maymunla beslenen, gezegenin en büyük y�rt�c� ku�u kartald�r.

Martin ormanda gezgin örümce�e rastl�yor. Bu örümce�in zehri karadulun zehrinden on sekiz kat kadar daha fazla öldürücüdür. E�er panzehirini bulamazsan�z sizde Brezilya’da her y�l ölen bin ki�iden biri olabilirsiniz. Martin sudan uzak kuru a�aç kovuklar�n� ar�yor. Tavuk örümce�ini ararken üst tarafta be� küçük LID ����� ve manevra kabiliyetine sahip üç tekerlekli bir bisikletten ibaret olan tarantula kameras�n� kullan�yor.

Brezilya f�nd��� gibi dev a�açlar kendi bölgesel iklimlerini olu�tururlar. Bulutlar�n olu�umuna neden olan nemi sal�verirler ve ya�mur olu�mas�n� sa�larlar. Burada y�lda iki yüz gün ya�mur ya�ar. Ya�murun yar�s�n� a�açlar emer ve geri kalan� da büyük nehri besler. Ya�murun çoklu�u ormandaki ya�am çe�itlili�ine sebep olur. Bu ormanlar gezegendeki en büyük f�rt�nalardan baz�lar�n� üretebilir. Ya�mur, orman�n üç yüz elli bin km² den fazlas�n� su alt�nda b�rak�r ve böylece kara hayvanlar� da suda ya�ayan canl�lara dönü�ürler. Su bask�n� alt� ay boyunca devam eder.

Ya�l� bo� tohum zarflar� da kendi minik su bask�nlar�n� içlerine hapsederler. Bu ya�am alan�; zehirli olan h�zl� kurba�a, y�rt�c� bir tür olan iriba� ve sivrisinek yumurtalar�n� içinde bar�nd�r�r.

Di�er bir ara�t�rmac� olan David, bakir ormandaki tek meyveyi veren Brezilya F�nd�k A�ac�n�n gizeminde ar�lar�n da pay� oldu�unu dü�ünüyor. Çünkü onlar, polen yayarak büyük a�açlar� döllüyorlar. Muazzam bo�uculuktaki bir incir a�ac�ndaki çok büyük bir i�nesiz ar� yuvas�ndaki ar�lar, kendilerini savunurken yap��kan bir reçine salg�larlar. Bu ar�lar, çiçekleri polen yayarak döllüyor ve böylece dev tohum zarflar�n�n olu�mas� sa�lan�yor. Brezilya F�nd�k A�ac�n�n bir kilometre uza��nda bulunan güzel kokulu bir orkide türü, ar�lar� cezbeder ve erkek ar�lar�n bu kokular� ta��mas� çiftle�melerine sebep olur. Ar�lar�n çiftle�ememesi, Brezilya F�nd�k A�ac�n�n yok olaca�� anlam�na gelir.

Brezilya f�nd��� çok güçlüdür ve mücadelecidir. Ama onu da yok edecek bir yarat�k var. Bir hayvan�n gübresindeki tohum, bu �eyin dallar�ndan birini olu�turur. Minicik bitki kök salar ve uzun kökler olu�turur. En sonunda yere s�k�ca ba�lan�rlar. Büyürler ve destek olmak için a�aca sar�l�rlar. Bu bo�ucu incir a�ac� kökler nefessiz b�rak�lacak �ekilde kurbanlar�na tutunurlar ve a�ac�n bütün suyunu emerek a�ac� nefessiz b�rak�rlar. Bu y�llar süren bir ölümdür. En sonunda ölü a�aç çürümeye ba�lar ve arkas�ndan ayakta duran içi bir kabuk b�rak�r. Yeti�kin bir bo�ucu ‘�NC�R A�ACI’

Sonunda Martin de tavuk örümce�ine Brezilya F�nd���n�n kovu�un da rastl�yor. Bu yeni bir tür. Orman sonsuz bir karma��kl�k. Amazonun derinliklerin de nelerin s�r olarak kald���n� kim bilebilir?

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

1. Amazonlar�n dünya dengesindeki etkileri nelerdir?

2. Brezilya f�nd���n�n fiziksel özellikleri ve ekonomik getirileri nelerdir?

3. Brezilya f�nd��� tohum zarf�n� neden ormanda üretiyor?

4. Brezilya f�nd���n�n geli�imini anlat�n�z.

5. Brezilya f�nd��� ile ilgili yap�lan deneyler kesin sonuçlar ortaya koyar m�? Aç�klay�n�z.

6. Tavuk örümce�i gerçekte var m�d�r? Varsa ya�am alanlar� nerelerdir?

7. Tohum zarflar� ormandaki canl�lar için bir tehlike midir?

8. D�� etkenlerin Brezilya f�nd���n�n geli�imindeki rolü nedir?

9. Brezilya f�nd��� hangi �artlar alt�nda savunma mekanizmas�n� harekete geçirir?

10. Ya�l� bo� tohum zarflar� nas�l bir ya�am alan�na dönü�ür?

11. Yerli halk�n Amazonlar hakk�ndaki görü�leri nelerdir?

12. Ar�lar�n Brezilya f�nd��� üzerindeki rolü nedir?

13. Amazon ormanlar�ndaki ya���lar� ve getirdi�i sonuçlar� anlat�n�z.

14. Amazonlar zehirli hayvanlar�n be�i�i midir?

15. Amazonlardaki bitkilerin ya�mur üzerindeki rolü nedir?

16. Brezilya f�nd��� yok olabilir mi? Olmas�na sebep olabilecek etkiler nelerdir?

17. Brezilya f�nd���n�n gizemini çözmek için hangi yollara ba�vurulmu�tur? Anlat�n�z.

18. Mermi kar�ncalar�n�n yerli halk�n kültürlerindeki rolü nedir?

19. Brezilya f�nd��� hangi canl�lara ya�am alan� sa�lar?

20. Brezilya F�nd�k A�ac�n�n ormandaki do�u�u nas�l olmu�tur?

1. Brezilya F�nd�k a�ac�n�n ya�am döngüsü nas�l i�ler?
2. Ormandaki ili�kiler a�� nas�ld�r?
3. Bütün orman ekosistemini harekete geçiren güç nedir?
4. Ormanda tavuk yiyen Tarantula var m�?
5. Mermi kar�ncalar�n� kabileler ne amaçla kullan�rlar?
6. Brezilya F�nd��� a�ac� gibi dev a�açlar�n atmosfer olaylar� üzerindeki etkisi nedir?
7. Orman uzun süre su alt�nda kald���nda bu ortamda ya�ayan bal�klar hangileridir?
8. Bakir ormanda tek meyveyi neden bu a�aç vermektedir?

Damla TOPCU E��T�M B�YOLOJ� 4. SINIF