Ani Kas�rga ve F�rt�nalar 46 dk

���� Kas�rgalar di�er f�rt�nalara benzemezler. Kas�rgalar�n olu�mas� g�nler s�rer; binlerce kilometre karelik bir alan kaplarlar ve fark edilebilir bir yol izlerler. Kas�rgalar rastgele bir �ekilde saniyeler i�inde ortaya ��kar. Kas�rgalardan kurtulma �ansa ba�l�d�r. ��nk� kas�rgalar eskisinden daha erken ve g��l�ler. S�rekli de�i�ikli�e u�ruyorlar. Tipik bir kas�rgan�n �ap� 1,5 km den azd�r. Birle�ik devletlerinde 1 y�lda ortalama 1200 kas�rga oluyor. Bu say� d�nyan�n di�er yerlerinden daha fazlad�r.

���� Geleneksel kas�rga mevsimi ilkbahard�r. Kas�rgalar olu�urken kas�rga ku�a��nda hayata ge�iyorlar. Amerika da Teksas�dan ba�lay�p Oklahoma �st�nde Nebraskaya kadar ilerliyor. K�� yerini ilkbahara b�rak�rken kayal�k da�lardan gelen kutup havas� d�zl�klere yay�l�r. Meksika K�rfezinden kuzeye do�ru y�nelen s�cak ve nemli havayla �arp��ma noktas�ndad�r. Kas�rgan�n olu�mas� i�in sahne haz�rd�r. Hafif olan s�cak hava y�kselmek ister. A��r olan so�uk hava ise al�almak ister. �ki hava k�tlesi kar��la�t�klar�nda, d�nmeye ba�larlar.(Bu iki havan�n d�nmesini iki araban�n ayn� anda simetrik bir �ekilde �arpmas� gibi d���nebiliriz.)

���� 5 �ubat 2008 de kas�rga 57 can alm��. Elminyo ve Lavinya d�ng�s� en b�y�klerindendir. D�ng� okyanuslar�n so�uyup �s�nmas�n� sa�lar. B�y�k okyanus ak�nt�lar�n� etkiler. Do�uya do�ru hareket eden Elminyo ak�nt�s� tropiklerin �l�k sular�n� ABD�nin bat� k�y�s�na ta��r. �st�ndeki atmosferde �s�n�r. Elminyo yakla��k 1 y�l kadar devam eder. Sonra d�ng� tersine d�ner s�cakl�k azal�r. Bu d�n���me Lavinya denir. Bu ak�nt� daha so�uk suyu ve �st�ndeki so�uk havay� ta��r.

���� Kas�rgalar�n normal f�rt�nalara k�yasla �aplar� 32.19 km ye ula�abilir. Y�kseklikleri Everest da��n�n iki kat� kadar olabilir. S�cak havan�n y�kselmek istemesi, a��r so�uk havan�n ise al�almak istemesi y�z�nden dengesizlik olu�ur. Dengesizli�in giderilebilmesi i�in iki havan�n da kar��mas� gerekir. Dengesizlik s�cak ve so�uk havan�n kar��mas�n� sa�lar.

�� ��D�nme hareketi R�zg�r Makas� olarak bilinir. Y�zeydeki olduk�a hafif r�zg�rlar daha g��l� r�zg�rlar taraf�ndan bast�r�l�nca ortaya bu makas ��kar. D�rt s�per h�creden sadece biri kas�rga do�urur. �yleyse bu bir taneyi sadece �zel yapan nedir?Bir s�per h�crenin neden hortum yaratt��� meteorolojinin son ve en b�y�k s�rr� ipu�lar� d�nme hareketinin i�inde olabilir.

Fujita �l�e�inde Hortum G�c�

EFO

55-85 km

EF1

86-110 km

EF2

111-135 km

EF3

136-165 km

EF4

166-200 km

EF5

>200 km

 

���� EF0: Bir a�ac�n dallar�n� koparabilir.

���� EF2: Dallar� u�urabilir.

���� EF3-EF4-EF5: Bunlara ise nadir rastlan�l�r.

���� Bilim �imdi b�y�k d�zl�klerde bir f�rt�nan�n nas�l kas�rga yaratt���n� d���n�yor. F�rt�nalar dopler radar� ile izlenebilir. �anaklar�n g�nderdi�i ���nlar bulutlardaki su damlac�klar�na �arp�yor ve bilgisayarlara veri g�nderiyor. Veriler f�rt�nan�n r�ntgene benzer bir resmini olu�turuyor. F�rt�nan�n tam olarak nerede bir kas�rga yarataca��n� umuyorlar. Ancak dopler radar�n�n f�rt�nan�n resmini olu�turmas� en az 6 dk s�r�yor. Bu radar zaman a��s�ndan yetersiz oldu�u i�in daha h�zl� radara ihtiya� vard�r.(Fazla Dizilim Teknolojisi)

���� Hortumlar olu�madan �nce yeterince uzun tespit edilirse hayat kurtaran dakikalar kazan�labilir. S�per sal�dan sonra ara�t�r�c�lar korkun� bir ara�t�rma yapm��. Kas�rgalar gittik�e daha �ok g��le�iyorlar. Daha g��l� kas�rgalar� �nlemek i�in bir �eyler bulunabilir �areler sunulabilir. Binalar� daha g��l� in�a edebiliriz.

���� Kas�rga uzman� Bil Galus, hareket halinde bir hortum yaratan ilk r�zgar t�revini tasarlamak ve hareketli bir kas�rga sim�lat�r�n� nas�l kullanmam�z gerekti�ini ara�t�r�p ba�ka bir uzmanla beraber ortakla�a �al���p ba�arm��lar.

���� Kas�rgan�n olu�um teorisi, a�a�� do�ru bir bas�n� olmas� gerekti�ini, kas�rga �reten bir makine yap�l�yor. 5.49 m �ap�nda ve 3.35 m y�ksekli�inde bir kutudaki hortum model hedefin �st�ne as�lm�� �imdiye kadar yap�lan en b�y�k ve ger�ek�i kas�rga sim�lat�r� EF1 den daha g��l� hareket halindeki yap�y� ge�mi�. A�a�� bas�nc�n g�revi i�e do�ru �ekerek f�rt�nan�n d�nd�rd���n� bildirmektir.

���� K���n kas�rga patlamalar� �o�unlukla daha g�neyde, kas�rgalar�n �l�k daha �l�k havayla beslenece�i Teksas da olur. Kas�rgalar son 20 y�ld�r kuzeye do�ru ilerliyor, eskiden kas�rgalar g�neyde olu�uyordu. Son 20 y�lda ekvator �evresinde s�cakl�k d�zenli olarak artt�. Jestrin tropik havayla kutup havas� aras�nda s�n�r olu�turuyor. Ekvator �evresindeki s�cak hava k�tleleri geni�lerken kutup havas� k�tleleri k���l�yor. Bunun sonucunda Jestrin daha kuzeye iteliyor.

���� Kas�rgalarda daha �nceden bizim i�in �nemli olan �aresizli�e kap�lmamak de�il; bu deneyimlerden ders almak, olanlar� daha iyi anlamak ve gelecekte �nemli olaylar� �nceden bilmeye �al��mak i�in onlardan yararlanmak. O �nemli olaylardan biri mutlak kabus olabilir. Hortum geldi�i zaman haz�r olabiliriz. Kas�rgalar�n nas�l olu�tu�u yolundaki s�rr� ��zerek tehlike kurbanlar�n� uyarmak i�in zaman kazanarak ve en k�t�s�ne dayanabilecek binalar tasarlayarak.

���� Bilimin karanl���n i�indeki umut ����� olabilir.

Kas�rga �ok �iddetli, y�k�c� r�zgarlara verilen add�r. Kas�rgalar�n yaratt��� r�zgar�n h�z� bazen 450km h�za ula�abilir. Is�nan havan�n yo�unlu�u so�uk havaya g�re daha azd�r. So�uk hava yani daha yo�un hava so�uk yani az yo�un havan�n oldu�u yere do�ru hareket eder. Bu da hava ak�m�n�n olu�mas�n� sa�lar. Bu hava ak�m�na r�zgar denir. R�zgarlar iklim �artlar�na ve mevsimlere g�re farkl�l�k g�sterirler. Okyanus ikliminin oldu�u b�lgelerde ani hava de�i�imleri ve s�cakl�k farkl�l�klar� olur. Bu b�lgelerde aniden olu�an ve y�k�c� etkisi bulunan r�zgarlar meydana gelir. Bu r�zgarlara b�y�kl���ne g�re f�rt�na, tayfun ve kas�rga denir. Kad�rgalar yerle�im birimlerini tahrip edebilir ve can kayb�na yol a�abilir.

����������� Bilim adamlar� kas�rgalar�, baz� radar ara�lar�, g�zlem evleri veya do�rudan g�zlemleyerek anlamaya �al���rlar. K�� aylar�nda olan kas�rgalar bilim insanlar�n� bile��� �a��rtacak zamanlamaya sahiptir. Bu nedenle kas�rgalar�n olu�umunun incelenmesi �nlemler alma a��s�ndan �nemlidir. Kas�rgalar� ve hortumlar�n nas�l olu�tu�unu anlamaya yarayan ara�lara kas�rga olu�um similat�r� denir.

 

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r.

1.Kas�rga nas�l olu�uyor?

2.Geleneksel kas�rga mevsimi hangi mevsimdir?

3.Kas�rgalar i�in ikinci hayati malzeme nedir?

4.Kas�rgalar�n ileriye do�ru hareket etmesini sa�layan yak�t nedir?

5.Son y�llarda en b�y�k kas�rga ne zaman nerede olmu�tur?

6.Elminyo ve Lavinya d�ng�s� nedir?

7.F�rt�nalar� nas�l izleyebiliriz?

8.Kendimizi kas�rgalara kar�� korumak i�in yapabilece�imiz bir �ey var m�?

9.Bir hortum bir �at�y� nas�l u�urur?

10.A�a�� bas�n� nedir?

11.Kas�rgalar�n g�n�m�ze kadar de�i�iklikleri nelerdir?

12.Kantekideki tuhaf hortumun nedeni nedir?

13.Kas�rga hangi y�nden geliyor?

14.Dopler radar�ndan en son geli�tirilen y�ntem nedir?

15.Son kas�rgan�n ka��nc� EF den geldi�i d���n�l�yor?

16.Dopler radar� �zerinde ara�t�rma yapan ara�t�r�c� hangi �niversite yapm��t�r?

17.EF ler ka��nc� basamakta hangi �zelli�i g�sterir?

18.Dopler radar�n� yapan ara�t�rmac� hangi �niversitede �al���yor?

19.R�zgar nedir?

20.Kas�rga nas�l olu�ur?

21.Kas�rgalar�n g�c� ne kadar olabilir?

22.Kas�rga olu�turma similat�r� nedir?

23.Kas�rgalar�n anormal de�i�imleri neden kaynaklan�r?

 

T�lay KORKMAZ E��T�M B�YOLOJ� 3. SINIF 2010

 

����

����