Amazon Nehri Boyunca Ya�ayan Yerlilerin Nehirle �li�kisi ve �nemi 45'

�� Amazon nehri do�an�n s�ra d��� bir kuvvetidir. D�nyan�n en b�y�k ya�mur ormanlar�yla beslenir.� Sular�nda b�y�k bir bal�k �e�itlili�i var. D�nyan�n en zengin nehri olmakla kalmay�p, ayn� zamanda en g��l� nehridir.� D�nyadaki b�t�n nehirlerden daha fazla su ta��yor.� Nehrin k�y�lar�nda yedi milyon insan ya��yor. Amazonun g�c� kontrol edilemiyor. ��nsanlar nehir taraf�ndan belirlenen bir ya�ama uyum sa�lamak zorundad�rlar. Peru�da ki kayna��ndan, Brezilyadaki deltas�ndan amazon nehrini g�ney Amerika�y� boylu boyunca dola��yor. Nehir havzas� amazona do�ru ��kan bin yan kola sahip, nehir k�y�s�nda ya�ayan k�yler nehir ya�am�na uyum sa�lam��lar. Su seviyesi nehrin mevsimlik selleri d�neminde su seviyesinin y�kselmesi, nehrin kaplad��� alan �� kat daha art�r�yor. Su seviyesi yirmi metre kadar y�kseliyor. Nehrin k�y�lar�nda k�yler kurulmu�tur. �Perular bu k�yl�lere riberenyumlar( nehir halk�)� diyorlar. Bunlar do�al �evreyle yak�n ili�kiler kurmu�lard�r. Amazonun g�c� su ini� ve y�kselmelerindeki dengesizlikleridir. Riberenyumlar nehrin a��r� sellerine uyacak bir ya�am �art�n� benimsemi�lerdir. Evleri bu amca y�nelik tasarlam��lard�r. Sel sular�n�n evlerin alt�nda ge�ecek �ekilde direklerin �zerinde kurulmu�tur. Ama bu onlar� g�vende tutmaya yetmiyor.� ��nk� amazon sadece sel bask�n�yla yetinmiyor. �Ayn� zamanda g�zle g�r�lebilecek birden rotas�n� de�i�tirebilir. �Bu y�zden bir k�y kendini yeni bir kanal�n dibinde bulabilir. Amazon yumu�ak toprakta kolayca rota de�i�tirebilir.� Amazon topraklar� �ok verimlidir. �Bu toprakta k���k �apta da olsa tar�m yap�lmaktad�r. Nehir �ok �e�itli bal�k t�rlerini bar�nd�r�yor. Yerli halk bal�k avlamak i�in ��k �e�itli y�ntemler geli�tirmi�lerdir. Buaka bitkisinin yapraklar�n� ezdikten sonra suya b�rak�yorlar. Buakan�n zehri sudaki oksijeni t�ketmesi sonucunda bo�ulma tehlikesi ya�ayan bal�klar su y�zeyine ��karlar ve yerliler bal�klar� m�zraklar�yla avlarlar. Nehrin yerli halk� hayatta kalmak i�in nehri �ok iyi anlam��lard�r. Orman�n iki b�y�k yan kolunun birle�ti�i noktada kurulan orman metropolitinde yakla��k d�rt y�z bin insan ya��yor. �Bu suyolu �ehri, d�nya ile ba�lant�n�n kuruldu�u bir yerdir.� Ticaret bu yolla sa�lan�l�yor. Baz� k�ylere hi� ula��m yap�lam�yor buradaki insanlar�n ya�amlar� nehrin insaf�na kalm��t�r. Buradaki insanlar yoksulluk i�indedir. Buradaki evler �o�u suyun �zerinde y�zecek �ekilde tasarlanm��t�r. Elektrik ve su tesisat� olmayan evlerde ya��yorlar. Kanalizasyon sistemleri olmad���ndan dolay� sular �ok �abuk kirlenmekte s�tma hastal��� g�r�l�r. Nem oran�n fazlal���ndan dolay� solunum yolu hastal�klar� yayg�n olarak g�r�l�yor. Bu k�yl�lerin i�me suyu borular� yoktur. Su ihtiya�lar�n� ar�t�lmam�� nehirden ve ya�mur suyundan kar��lad�klar� i�in bebek �l�mleri �a��rt�c� bir �ekilde art�yor. Mide ve ba��rsak enfeksiyonlar� s�k g�r�l�yor. Amazon selleri do�an�n olduk�a g�ze �arpan bir �ekilde uyum sa�lad��� kendine has bir �evre yarat�yor. Sel sular� alt�nda kalan ormanlar buna iyi bir �rnektir. Sular alt�nda kalan k���k a�a�lar topra�a tutunmak i�in k�klerini suyun �zerinden topra�a tutunmaya �al���yorlar. Amazon nehri havzas� o kadar geni� ki halen ke�fedilmemi� yan kollar ve kayda ge�memi� binlerce bitki ve hayvan t�r� vard�r. Bu ama�la su y�zeyinde kurulmu� bir laboratuar vard�r. A�a�larla bal�klar aras�nda simbiyotik bir ya�am tarz� geli�mi�tir. Ya�mur mevsiminde �ok �e�itli meyve veren a�a�lar bal�klar i�in bol bir besin kayna�� olu�turur. Bal�klar meyveleri yedikten sonra tohumlar�n� d��k�lar�yla yayarlar. Bu durum simbiyotik bir ya�am� olu�turur. Riberenyumlar i�im bal�k �nemli bir besin kayna��d�r. Amazon nehri �zerinde baraj yap�lam�yor. Amazonun g�c� kontrol edilemiyor. Yan kollar� �zerinde in�a edilen barajlardan elektrik �retiliyor. Amazonun zorla�t�r�c� ya�am ko�ullar�ndan dolay� �o�u k�ye elektrik verilemiyor. 2005�te amazonda ya�anan kurakl�k �ok ciddi zararlara neden olmu�tur. Bal�klar�n �lmesi yerli halk i�in tam anlam�yla bir felaket olmu�tur. Orman yang�nlar� su d�ng�s�n� yok ediyor. Amazondaki a�a�lar t�m d�nyan�n oksijeninin y�zde yirmisinden fazlas�n� �retiyor. Soya fasulyesi yeti�tiricili�i �ok karl� bir i� oldu�u i�in orman alanlar� tahrip edilip soya fasulyesi tarlalar�na d�n��t�r�l�yor. Birini yok eden ��phesiz di�erini de yok edecektir.

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da vard�r:

S1. Amazon nehri kayna��n� nereden al�yor?

S2.Amazon nehrinin ilk k�y� hangisidir?

S3.Nehir k�y�lar�nda ya�ayan k�yl�ler yerlerini neden y�lda birka� sefer de�i�tirir?

S4.Amazon topraklar�n� verimli k�lan nedir?

S5.Riberenyumlar�da ger�ekle�en g��lerin sebebi nedir?

S6. Riberenyumlar�n avlamaya cesaret edemedikleri bal�k hangisidir?

S7.Ya�am ara�t�rma projesi amazondaki �al��malar� en �ok hangi sahan�n �zerinde yo�unla��yor?

S8. �ok say�da insan�n ve hayvan�n �l�m�ne neden olan amazonun yan kollar�nda in�a edilen baraj hangisidir?