>

��������������������������������� �����������������������������������������������������������������������������������������Alplerdeki Kar Tufan� 24 Dakika

 

Kayak sezonu ortas�nda bir pitoresk bir Avusturya kar tatil merkezi 4 bin turist Alplerin manzaras�n�n keyfini ��kar�yor birden bire devasa bir ��� bu huzuru yerle bir ediyor 3 dakika i�erisinde 100 metre kar duvar� Galt�r kasabas�n� harap ediyor. Binalar y�k�yor d�zinelerce insan kar alt�nda bunlar�n hepsi uzmanlar�n g�venli dedikleri yerde oluyor.

 

Avrupa Avusturya Galt�r �ubat 1999 Galt�r kayak merkezi alp da�lar�n�n zirvesine yak�n pop�ler bir kayak merkezi olup dik alp da�lar�n�n u�lar� galt�r�n �� yan�n� sarm��t�r. Galt�r kasabas� 2754 metre lik Krystof da��n�n hemen alt�nda bulunmas�na ra�men k�� sporseverlerin u�rak yeridir. Ama bu sakin g�zelli�in bir bedeli vard�r. K�� aylar�n da a��r kar ya���� ve g��l� r�zg�rlar kasabay� etkisi alt�na al�r. Galt�r bu nedenle olabilecek bir ����n tam ortas�nda yer al�r. Chirsta ve Hernut Kapellner �ifti her y�l bu kayak merkezine gelir ve burada tatil yaparlar. �ubat ay� kar�n yo�un olarak ya�d��� bir zaman hava �artlar� �ok k�t� durmadan kar ya��yordu yetkililer t�m uyar�lar� yapt� ve t�m yolar� kapatt� 4 bin kinin d�nyayla ba�lant�s� kesildi bu b�lgede g�c� yakla��k 120km varan r�zg�r�n etkisiyle kal�r. Galt�r valisi ��� d��ebilece�ini s�yler. Ama daha �nce hi� ��� alt�n da kalmam�� bundan dolay� yapacak bir �ey olmad��� i�in d��ar� ��kar. Fakat ��� d��er Chirsta ve Hernut ��� alt�nda kal�r. ����n etkisiyle bu �ift Chirsta 50m ve Hernut 100m s�r�klenir. Hernut �l�r. ��� o kadar ilerler ki kasab�n�n en g�venli b�lgesinin i�ine kadar ilerler. Kasaba �� b�lgeye ayr�l�r k�rm�z� ye�il sar� olmak �zere k�rm�z� b�lge: en tehlikeli b�lge, sar� b�lge: oteller ve evler ���a kar�� g��lendirilmi�, ye�il b�lge: hi�bir zaman ��� alt�nda kalmam��. Yo�un kar ya���� nedeniyle 23 �ubat 1999, 15.59 ��� olu�ur. Yolun �zerinde galt�r kasabas� yer al�r. 100m il kar dalgas� galt�r�n �zerine gelir. Kasaba oteller evlerin b�y�k �o�unlu�u y�k�lm�� kar tamamen kaya gibi olmu�tur. Bu ����n sonunda 31 ki�i �lm�� onlarca ki�i yaralanm��.

 

Felaket uluslar as� bir ilgi g�rm��. Bilim adamlar� ve Art mears bu olay� ara�t�rmak �zere Galt�r e gelirler. Gelmelerinin temel nedeni g�venli sayd�klar� b�lgelerin ��� alt�nda kalmas�d�r. Galt�r ��� risk sistemi i�e yaramam�� bu ����n k�rm�z�dan sonra sar�n�n i� kesimlerine kadar ilerlemi�tir ve bunun a��klanmas�. Poolfoehn ve Stevan Magr�g Galt�r savc�s� taraf�n dan g�rrevlendilip ara�t�rma yaparlar.

 

Poolfoehn bu ����n b�y�kl���n� kesin ��zmek ister.1999 y�l�n�n ocak ayn�n� k�� hava raporuna bakar v gere�inden fazla kar d��t���n� s�yler yakla��k 6 kat daha fazla ya�d���n� bulur. Bu ����n ger�ekte b�y�kl���n� �l�mek i�in Krystof da��n� zirvesine ��kar. Poolfoehn ����n da�dan koptu�u yerin bekledi�inin iki kat� oldu�unu g�r�r. ����n 170 bin ton a��rl���nda oldu�unu s�yl�yor. Ara�t�rmac�lar hava kaynaklar�na geri bak�yorlar 27 Ocak -23 �ubat aras�nda de�i�ik bir bi�imde bir iklimin g�r�l�r. Da�lar�n y�ksek k�s�mlar�n da g��l� kuzey bat� r�zg�rlar�n esti�i g�r�l�r. Da�lar�n y�ksek k�s�mlar�nda 120 km h�za y�kseldi�i g�r�l�r. Bu h�za birka� saat i�inde 30 ton kar� hareket ettirir. Var olan kar 170 bin ton kar tepesi kendisini ta��yamaz kendisinden kopmas� laz�m her da��n bir ya da birden fazla kar tepesi vard�r tepeler ard� arda ya�an karlardan olu�ur. Tepeler katman �ekilde yap�lard�r bu tepelerin alt k�s�mlar�nda zay�f kristallerden olu�an s�k� ba�larla bir birine ba�lanm�� buz kristalleridir. Bu zay�f katmanlar �zerindeki karlar bir biri �zerine ��kebilir ve �st katmandaki kar�n a�a�� kaymas�na ����n ba�lamas�na sebep olur. Peki, zay�f katman daha �nce neden ��kmedi. Poolfoehn katman� incelerken �nce bu katman�n eridi�ini daha sonra ise bu katman�n� donarak �ok g��l� bir ba� meydana getirdi�ini s�yl�yor bu ba�lar karlar eriyip donduktan sonra olu�ur.

 

Daha sonra tekrar hava tahminlerine bak�yor sonu�lar tahmilleri dorular niteliktedir. 29 Ocak- 4 �ubat aras� �s� de�erleri karlar�n erimesine neden oluyor. 5 �ubat ve sonras� hava s�cakl��� s�f�r�n alt�na d���yor galt�r �zerindeki kar tekrar donuyor. Bu durum g��l� kristallerin olu�mas�n neden oluyor ama b�t�n bunlar�n neden ����n g�venli b�lgeye kadar gelmesine neden olabilir mi sorusunu akla getiriyor. Poolfoehn yeni deliller g�re bilmek i�in g�rg� tan�klar�n� dinliyor karlar�n dalga �eklinde �zerlerine geldi�ini s�yl�yorlar bu durumda karma��k bir durumun ortaya ��kt���n� s�yl�yor.

 

Ara�t�rmalar durma noktas�na geliyor sonra birden �anslar� yaver gidiyor �ok katl� ���lar�n hareketine ���k tutan c�retk�r bir deney oldu�unu ��reniyorlar. Galt�r facias�ndan iki hafta �nce Avusturya ve �svi�re bilim adamlar� ekibi Kretesebe da��na ��kar bilin� bir �ekilde bir ��� olu�tururlar ve ����n da�dan ini�ini kay�t alt�na al�rlar. Bunun i�in iki tane doblar ��� radar� ve k�sa mikro dalga enerji dalgalar� yard�m� arc�l���yla ����n saniye saniye kay�t alt�na alacaklar. Ekip da��n 1300m alt�nda bir beton s���na k yap�p i�ine girip orada radar ve mikro dalga enerji yar�m�yla bilgisayar aktar�p orada gerekli i�ler yap�lacak. Bir helikopter yard�m�yla ���� tetiklemek �zere patlay�c�lar da��n zirvesinde patlat�l�yor. Bunun sonucunda devas� bir kar y���na koparak a�a��ya doru iniyor bu s�rada s���na��n kap�lar� tam zaman�nda kapat�l�yor ve ��� beklenenden �ok b�y�k ve ����n nedenini ara�t�r�yorlar.

 

S���nak deneyinde ����n da�dan a�a�� inerken taze karlar� toplad���n� g�steriyor. Burada kar kenetlenerek a�a��ya d���yor bu deney sonucunda art�k bir ����n saniyede 400 ton kar� toplaya bilece�i bulunmu�tur. T�m bu bilgilerin �����nda felaketin nas�l olu�tu�unu a��klaya biliriz.

 

Galt�r de �nce s�cakl�k art�yor karlar eriyor daha sonra ise s�f�r�n alt�na iniyor donma meydana geliyor kristal katman �ekilde bir katman olu�uyor. Daha sonra �ubat ta beklenen den fazla kar ya��yor. 23 �ubat 170 bin ton kar da�dan kopuyor hesaplara g�re saniyede 20 bin ton daha b�y�yor saatte 417 km h�zla ula��yor ve felaket galt�r� vuruyor. A��r yo�un kar katman� binalara saatte 80 km h�zla giden 25 ton luk bir kamyonun tu�la bir duvara �arp�yor. Tozkar�n �st taraf� 100km �ehrin i� k�sm�na giriyor. Tozkar durdu�u zaman sert kaya gibi oluyor. Galt�r bu f�rt�na 3 dakika s�r�yor bu kadar olay�n ancak 200 y�lda da g�r�lmedi�i s�ylenir.

 

Ama yetkililer b�yle bir �eyi risk etmek istemedikleri bunu i�in kasabay� korumak i�in ve �nlem i�in Alplerin eteklerine 2m kal�nl���nda 360m uzunlu�unda 7m y�ksekli�indebir ��� bariyeri kurmu�lar��

Yo�un kar ya���� da�lar�n zirvelerinde kar biriktirir. Bu kar zamanla eriyip ve donarak yo�un bir katman olu�turarak a��r ���a neden olur. Bu yo�un kar tabakas� bir kuvvetle k�r�l�r ve �zerindeki daha az yo�un katmanla birlikte �n�ndeki yeni ya�m�� kar� da s�p�rerek h�zla a�a�� do�ru kayar ve buna kar tsunamisi de denebilir. Kar a�a�� do�ru kayarken t�pk� su dalgalar� gibi y�ksek enerjili kar dalgalar� olu�turur. Bu da binalar�n y�k�lmas� ve dayan�ks�z evlerin yok olmas� i�in olduk�a iyi bir nedendir.

Avrupa�da Avusturya�n�n bir da� kasabas� olan Galtuer�de ya�anan bir ��� felaketle sonu�land�. Beklenmeyen bir alana d��en ���da 31 ki�i �ld�. Alplerde ya�ayan insanlar ���lara kar�� bilimin sayesinde tedbirler alm��lard�r. Galtuer olay� bu konuda y�ksek tedbirlerin al�nmas�na vesile oldu.

 

 

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Vard�r

 

1.Neden ��� herkesin g�venli sand��� b�lgelere kadar ilerlemi�tir ve nas�l sonu� vermi� tir?

 

2.Toz kar ���lar� nas�l meydana gelir?

 

3. Karma��k ��� olu�um �ekli nedir?

 

4.Kenetle�me nedir nas�l olu�ur?

 

5.Bilgisayar sim�lasyonlar� �nemi nedir?

 

6.Her y�l ortalama ka� ki�i �lm��t�r?

 

7.Alplerdeki kar f�rt�nas�n� �nemi nedir?

 

8.Bu f�rt�nan�n ayd�nlamas�nda hangi teknikler kullan�lm��?

 

9.Alplerdeki kar f�rt�nas�nda maddi hasar ne kadard�r?

 

10.Galt�r kim taraf�ndan b�lgelere ayr�lm��t�r?

 

11.Kristal katman nedir?

 

12.Galt�r de f�rt�na sonucu al�nana �nlemler nelerdir?

 

13.Alplerdeki f�rt�na ne zaman olmu�tur?

 

14.Yapay ��� ne zaman yap�lm��t�r?

 

15.Galt�r �n nas�l bir konuma sahiptir?

 

16.��� nas�l olu�ur?

 

17.Bu ���� kesin ��zmek isteyen bilim adam� kimdir?

 

18.Alplerdeki ����n �iddeti nas�ld�r?

 

19.Alplerdeki f�rt�nada neden karma��k durum ortaya ��km��t�r?

20.Galtuer�deki Kar Tufan�n�n Sebebi ve Sonu�lar� nelerdir?

21. Kar Tufan�n�n Nedeni nelerdir?

22.Alplerdeki Kar Tufanlar�n�n Nedenleri nelerdir?

23. ��� Nedir ve Nas�l Olu�ur?

 

 

Erdal �NC� E��T�M B�YOLOJ� 3.SINIF 2010