Tarihteki Su tufanları I Depremler Nerelerde Oldu ve olası önlemlerin geliştirilmesi 45 Dakika

pasifikıde deprem. Hint okyanusunda gün doğdu. Sabah 7.58 idi. Her şey bir anda oldu. Tsunami dalgaları kıyıya yaklaştıkıa yükseliyordu. önüne gelen her şeyi, bir buldozer gibi ezip geçti. çeyrek milyon insan hayatını kaybetti.

Deprem bölgesinden 9966 km uzaklıkta olan havaiıde Tsunami araştırma ve uyarım Merkezinde çalışan; Dr. Berry hawagı, 3 günlük nıbetinden sonra evinde dinleniyordu. 6 nokta şiddeti ve üzerindeki depremlerde, bilim adamları çağrı cihazı aracılığıyla bilgi alırlar. Dr. hawası, saat 8 bir gece ilk mesajı gelmişti. havası mesajı aldıktan sonra Havaiıdeki Tsunami uyarı Merkezine 90 sn ulaştı. Her zaman Dr. Stuart Walnataln birlikte çalışırdı. Dr. Stuart oradaydı. ikisi bilgisayardaki simsik sinyallerin yerini tespit ettiler. Sinyaller batı Pasifik okyanusunun 2 ayrı yerinden geliyordu.Depremin yerini, sonrasında şiddetini tespit ettillerinde afalamıılardı. 8 şiddetinde bir depremdi. Hemen bir gözlem evi oluşturdular. Bilgilerin Tsunami Haber bültenine iletildi. Pasifik kıyıları depremle ilgili bilgileri aldı. Bilim adamları adeta kör uçuşu yapıyorlardı. çünkü Pasifik okyanusunda 100 tane ayrı derin basını ölçüm cihazı bulunuyordu. Hint okyanusunda bu cihaz yoktu. dartın bu derin basın ölçüm cihazı Tsunami enerjisini dalga boyunu diğer aygıtlar ise depremin şiddetini ölçerdi. Dr. Hawas ile Dr. Stuart depremin şiddetini ölçerken; dünyanın diğer ucunda çeyrek milyon insan ılıyordu. Katil dalgalar şok hızlı ilerliyordu. güney Californiya üniversitesiinde Tsunami araştırma görevlisi olan ve sırf ile ilgilenen Dr. Haze Borreya göre normal dalga; rüzgarın okyanus yızeyindeki suları toplayıp ıiıirmesiyle oluşur. ilk dalga sığ kesime ulaştığında sırtınmenin etkisiyle yavaşlar. Arkadan gelen dalgalar yavaılayan dalgalar üzerine biner. yükselen bu sütunu oluşur. Dr. Jone Dorroraıya göre ise Hurmal dalgaların tepe noktaları arası mesafe 90 m-180 m arasıdır. Tsunami dalgalarının tepe noktaları arası mesafe 160 kmidir. şok fazla enerji barındırır. Enerjinin su partikılınden diğer bir su portokılıne iletilmesi suların yıkselmesini sağlar. Su üzerinde kirilan bir dalganın tim okyanusun hücum ettiğini düşünün. Tsunami dalgası tıpkı bir jet hızı gibi ilerler. ilk kıyıya çarpan Tsunami dalgasının hızı 50 km bir sonrakiler 70 km-80 km hızla gider. şok yıkıcıdır.

Tsunaminin nasıl hız kazandığını, oluşumunun nedenlerini anlarsak felaketlerin önlenmesinde yararlı olacaktır.

Dr. Slman Boxal, tsunamiınin oluşumunu incelemiı 1 m³ su 1 ton aıırlııındadır. Tsunami, kaynağının 2-3 dalga ıretmesi ve kaynaktan ayrılan her dalganın da 2-3 dalga ıretmesi. Bunun yanında geriye çekilmesinin yanında iş kesimlere ilerler.

Tsunamiye heyelanlar, toprak kayması, gök taiları, depremler, volkanları neden olabilir. dünyanın en yakın tarihinde 4350 km yakınında bir gök taşı geçti. bazı bilim adamları bundan 65 milyon yıl ince meksikaının Yakata yakınlarına bir gök taşönün dııtııını düşünüyorlar. Bu da dinazorların neslinin ok olmasına neden oldu. gök taşı kara yerine suya düşmüş olsaydı, tim gezegen etkilenebilirdi. Endonezyaıda 1883 yılında Craro orta volkanı patladı. patlamanın gürültüsi insan oğlunun duyduğu en büyük gürültü sesiydi. 4800 km uzaklıkta duyulduıu tespit edildi.

1998 yılında Papuna New güney 6,7 şiddetindeki deprem Tsunamiye neden oldu. 1.5 m yükselen dalgalar deniz tabanını sarstı, kuzey kıyılarına vurdu. 2000 insan öldü. aynı anda depremin değil, su altı bir toprak kaymasının etkili olduğu anlaşıldı. Orta şiddetindeki bir deprem oynak kaya ve palııklara ulaştığında Tsunamiye neden olabilir.

Woltor Dodluy Tsunami önlemleri konusunda çalışan bir doktor su altı büyük depremlerin deniz tabanında, yıkselmelere, alıalmalara yanal hareketlere neden olabilir. Suyun dalgalar oluıturmasını sağlar. Diye su altı yer kabuıu hareketleri suyu ileriye iter. Okyanus içinde büyük enerji kitleleri oluşturur. Hint okyanusunda olanda tam buydu. oluşan dev dalgaların sarsıntısı Maldiv ve taylandıda hissedildi. 8 dk süren depremin sarsıntısı deniz tabanının 1300 km alanında yer kabuıunun aniden 3 m yükselmesi Tsunamiyi ıiddetlendirdi. Tsunami kıyılara vardııında 27 m yıksekliıindeydi. 100 cigatona eşdeğerdi. Bu güç 2. dünya savaşında hiroşimaya atılan atom bombasının yaydııı enerjinin 6 milyon katına eşdeğerdi. Prof. Conton Dynolakla Endonezyaıda yaşanan dev Tsunaminin oluşumunu incelemiı. ilk Tsunami dalgası kıyıya ulaştığında 5 m yıksekliıindeydi. Daha sonra dev bir dalga iş kesimlere doğru ilerledi. Tsunamiyi ölümcül kılan 2 etken vardır. ilki hızdır. Jet uçağı gibi hareket eder, kıyıya ulaştığında 50 km hızındadır. şok hızlı ilerler, şok mesafe alır. Nedeni enerjisini şok hızlı bir şekilde su işine transfer etmesidir. Su partiküllerinden enerji atılımları şok hızlı ilerler. ikincisi ise Tsunami son ana kadar ilerlerken kendini hiç belli etmez. aşık denizlerde Tsunami dalgaları 2-3 m olur. üzerinden geçen gemiler, bu dalgaları hiç fark etmez. Fakat sığ sularına ulaştığında enerji atılımları veya şok dalgalar gözle görünin biçimde büyür. kıyıya vurmasıyla birlikte 160 km ulaıabilir.

Tsunami dalgaları okyanusun iş kesiminde zararsız olduğu halde, kıyıda her şeyi harap eder. dalganın uzunluıu da bu zararın nedenleri arasında. bazı, günlerdeki dalga boyu, Tsunami dalga boyuyla aynı, fakat enerji atılımları şok az olduğu işin Tsunami yaratmıyor.

Hawayiıde Hilo kasabasında Tsunami olma olasılığı olan bir bölgedir. 1946 yılında büyük kayıp verdiler. Halk kıyılara inip dalgaları yakından izledi. hiç bir bilgisi olmayan halkın 96ısı öldü. Dr. Woltorıa göre hayatların kurtarılmasının en etkili yolu halkın bu konuda etraflıca bilgilendirilmesi. doğanın uyarısını dikkate almalarıdır. Simeulue tarihe en yakın 1907 yılında 100 yıllık derslerini iyi ıırenmiılerdi. 2005 depreminde 75 bin kişiden 7isi öldü. Simeulue bölgesi depreme en yakın bölge idi. 3 dk sonra suların geri çekilmesiyle halk yüksek tepelere yol aldı. bölge harap oldu. Ancak insanlar ilmedi.

tsunamiınin önlenmesi öncelikle tsunaminin merkezini tespit etmekle gerıekleıir. Bu nedenle Sih ve ekibi tsunaminin etkili olduğu bölgelerin yer kabuıu hareketlerinin sismolojisini araıtırdı.

Endonezyaının Simeulue adasında incelemeler yaptı. Depremden dolayı Simeulueınin eşik olduğunu tespit ettiler. Simeulueınin mercanları 1,5 metre su yüzeyine çıkması kara hareketlerinin bir tespitiydi. Mercanlar havayla temas ettiğinde ilirler. Eski ve yeni mercanlardan alınan kesitler yerin tarihi konusunda bilgi edinildi. Bu nedenle Endonezya hükümetinden izin alınarak elektrikli testere kullanıldı. alınan kesitler üzerindeki halkalardan yüzlerce yıllık tarihin konusunda bilgi edinildi. sihiin çalışması bölgenin deprem sıklııını ortaya koyuyordu.

Deprem kaynaklı Tsunamiler incede tespit edilmeli, trajik kayıpların önüne geıilsin. 2004 yılında depremden etkilenen Asya ülkeleri 2-3 yılı alır eski haline dönmesi. ilke yaralarını sarmaya devam ederken, bazı bilim adamları Hint okyanusunda yeni bir depremin oluıabileceıini düşünüyor. hükümet bölge halkının hayatını kurtaran erken uyarı sistemi cihazını oluşturuyor. Hint okyunasunda erken uyarı sistemi Pasiviıyi uyaran sistemin bir aynısıdır. tim Pasiviıyi koruyan sismometreler depremin derinliıini şiddetini, hüzüni, enerjinin hangi yine ilerlediıini ve taşıdığı su hacmini dahi iliçyor.

Bir tsunami olunacaıı uyarısı geldiğinde bölge hükümeti etkili olan bölgede tahliye kararı alır. Havayiıde bulunan Pasivik Tsunami uyarı sistemiinde görevli olan, Hint Okyunasunda derin basını cihazlarını yerleıtirilmesinde etkin rol oynayan Chip Mocroary olası Tsunamilerin daha kıyılara ulaımadan tespit edildiğini söylüyor. Ancak Tsunami kıyılarda olursa dart adıyla bilinen derin basını ölçüm cihazı belki de hiç işe yaramayacak. Okyanusun iş kesiminde olursa 2-3 saat alır kıyılara ulaşması. Halk bu süre içinde tahliye edilebilir. Ancak kıyıda olursa 30 dk bir süreleri olacaktır.

Kon murphyıe göre tim insanları bu kısa sürede tahliye etmek imkansız. Bu nedenle insanlar ailelerini alıp deniz seviyesinden 30 m yıksekliklere çıkması gerekir.

aşağıdaki soruların cevapları Filmin Ayrıntılarında vardır.

1) 2004 depremi nerede, kaç şiddetinde, ne kadar sürdü?

2) Bilim adamları hangi okyanustan bilgi edinemiyorlardır?

3) Tsunaminin oluşumu nasıl gerçekleşti?

4) Tsunaminin nedenleri neydi?

5) Tsunamiyi ölümsiz kılan 2 neden hangileriydi?

6) Katil dalgalardan nasıl kurtulabilinir?

7) Bir sonraki Tsunami nasıl tespit edilebillinir?

8) Sismometreler ne işe yarar?

9) Endonezya felaketleri hangileriydi?

10) Kurtulmanın en etkili yolu?

11) Tsunaminin enerji miktarı ne kadardır?

SAİME KOŞUT EĞİTİM BİYOLOJİ 3.SINIF