ıiliıdeki dünyanın En Kuru Atakam şilinin oluşumunun Bilimsel Hikayesi

Bilim adamları ili vadiden tam 50 kat daha kuru olan Atakam şilini incelemiılerdir.ıpuıları dünyaya bir pencere açıyor.Batısında Pasifik Okyanusu Doıusunda ise And dağlarının yer aldığı bir şıldır.Boyu 800 km eni ortalama 150 km dir.araştırma sakin bir yer olan Quillagua kasabasında başlıyor.Jeolog JOHN HOUSTON dünyanın en kuru yerinin kuruluk oranını ölçmek işin buraya gelir.Buraya 3 yılda bir yağmur yaşıyor ve burası ortalama olarak yıllık 1mm yağış alıyor.

Yani Atakama şilinin bir kahve fincanını su doldurması işin 100 yıl geçmesi gerekiyor.dünyanın önemli çillerinden çoğu iki özel enlemde bulunur.G.Y.K oğlak dönencesi Atakam şili ile Afrika'nin Yomik ve Kavahari çillerinden geçiyor.Kuzeyde ise yengeç dönencesi Sahra şilinden geçiyor.Havadaki nem oranını ilçen cihazla şilin nem oranı % 10 olarak ölçülüyor.1700 yıllarda bilim insanları tropikal yerlerin neden kuru olduğunu araştırmaya başlıyorlar.ıngiliz Metoroloji uzmanı CORCH HEBLİ rüzgarların neden kuzeyden değil de batıdan estiıini merak etmiştir. Buda havanın dünyada nasıl dolaıtııını anlamasını sağlıyor.Ekvatorda nemli zengin hava güneşle ısınır ve yükselir.Bu sıcak ve nemli hava ekvatora yükselir ve uzaklaıtıkıa suyunu hemen yağmur olarak boşaltır.iki tropikal enleme ulaştığında hava nerdeyse bütün nemini kaybeder.böylece aşağıdaki alanlara hiç yağmur düşmez.asıl gizem atakamın neden dünyanın en az yağış alan yer olduğunda yatıyor.Bilim adamları atakamın ilk olarak nasıl oluştuğunu çizerek bu sorunun aydınlanacaıını düşünüyorlar.HOUSTON bir test yaparak(su ile) Cipson denen kayaya uygulanıyor ve kaya hemen parıalanıyor.Buda kaya oluıtuıundan beri buraya hiç sağanak yağmur yaımadııını gösteriyor.Bundan sonraki adım kayanin yaşını hesaplamak ve buranın ne zaman kuruduıunu anlamak.çevredeki kayalarda fosiller incelenerek şilin 150 milyon yaşında olduğu belirtiliyor.Cipson tebeşirimsi bir mineraldir,çillerde değil sularda meydana gelir.SIĞ, sıcak ve tropik denizlerde çizinmii halde bulunur.Su ısı sayesinde buharlaıtııında katılaııyor.Yani Atakam şili önceden denizin dibiydi.şilin bazı kısımları deniz seviyesinin 3 km aıaıısında.EL totio'da(şilin doğu ucu) bu arazide G.Y.K 'nin en büyük Gayzer alanı bulunuyor.Su yerin altında ısınıyor.Yer kabuıu burada hep canlıdır.şilin altında alt üst edici belirtiler var.Burada Pasifik okyanusunun kabukları güney Amerikan'ın altına giriyor.Bu jeolojik sürece SUBLİKSİYON denir.Pasifik okyanusu kabukları daha ağır olduğu işin aşağıda kalır.80 km² kadar denize girip eriyor,bu kritik derinliie ERİME DELGİSİ denir.erimii sıcak kaya yukarı çıkıyor ve volkanları oluşturuyor.Bu süreç bilim insanlarına okyanusun nasıl ıılleıtiıine dair ipuıları veriyor.

şilin tamamen ters tarafında ise daha şok ipucu ortaya çıkıyor.kıyıdaki tepelerin tamamı volkan patlaması olduğunu gösteriyor ilk patlama potansiyelleri yaklaşık 155 yıl incedir.O zamanlarda şilinin hepsi sular altındaydı.Erime bölgesi şilin altına doğru geçtikçe yeni bir kabuk oluşturdu .toprağı kalınlaıtırdı ve yükseltti böylece Atakam şili yavaşça ortaya çıktı.bugün erime bölgesi karadan 300 km işerde ve ortaya çıkardığı erimii kayalar volkanları harekete geçiriyor.K UZEY şilinin bu bölgesinde dünyanın en büyük ve en önemli bakır madeni burada bulunuyor.(kuru iklimden kaynaklı).Burada yağış olmadığından erozyon oluçmaz,madenler aynı kalır.Atakamda sıcaklık günde 26^oC,ili vadide düzenli derecede 43 ^oC dir.Atakama da ilginç olan bir şey de soğuk su seven penguenlerin sıcak havada bulunmaları kafa karıştırıcı.Sudaki sıcaklık 12 ^oC , karada ise 26 ^oC civarında Humboldt soğuk su akıntısı Antartikadan geliyor.akıntı havanın soıumasına neden oluyor fakat ınversiyon tabakası nemi topladııı işin yağış engellenmiı oluyor.Quebrada Jeolog bir testle bu alana en son ne zaman sağanak yağış aldığını araştırıyor.Kayalar güneş ile piıerken(kozmik işinla) biroksen kiriliyor ve helyum3 denen bir gaz salar.Bu gaz mikroskobik miktarda oluşur.alınan bir kaç preparat ıskoıya'nin Lazkov kentine getiriliyor.Jeolog makinelerden geçirdiği örnekler 23 milyon yıl inceye gidiyor yani o zamandan beri yağış almadııını gösteriyor.Buda bu bölgenin en el değmemii yerlerden biri olduğunu göz önüne seriyor.atakamın diğer tarafında Amazon ormanları bulunuyor fakat sağanak yağşılar Atakama hiç dıımıyor bunun nedeni uçsuz bucaksız And sıra dağlarıdır.

şemsiye etkisi :Andların yıkselmesiyle 10 milyon yıl ince öğle yağmur düşmesini engellediler ve bu etki Atakamayı en kuru yer yapan sonuncu etkidir.dünyanın en kuru yerinde insanların yaşadığına dair deliller bulundu. insanlar burada nasıl yaşadı?Guanogueros denilen bir yerde bıçak gibi aletlerin bulgusu ile insanların yaşadığı tahmin ediliyor.90 km² 'lik bir alana sahip bu çilde 1997 de kanıt bulmak işin yolculuıa işkildi.iklimdeki değişiklikler kayalarda gızlenebilir.Mikroskobik yaşam fosilleri (tatlı sularda yaşayan)alg fosillerinin sıkııması ile Diyatomeler oluşmuş.Bunlar buranın bir bataklık olduğunu gösteriyor.Bilim adamı Batora bir mağaraya girmiş ve ıilıilyaya ait asit dııkılarının birikmesiyle oluşan organik madde kalıntısını bulmuş.Dııkıların kenarında bulduğu otlara Karbon testi uygulamıı ve otların yaşı yaklaşık 12 bin çıkmış.11 bin yıl ince son buzul şaşı sona erdi. Alglere daha şok yağmur düştü ve çiller su aldı,iklim tekrar değişti şiliilo ve insanlar yok oldu.şilin nem oranı %10 olarak iliçldi.1960'tan beri bu alanda bakteri arandı ama bulunamadı.Tuhaf beyaz bir alan bulundu,kaya parıalandı ve kayanin içinde yeşil renkli mikroorganizmatik canlılar bulundu.Sodyum klorür (NaCI) sensorlar yerleıtirilmiı ,bazı ender durumlarda %70 'lik nem bulunmuş ve bu suyun tuz kayası tarafından emilmiı olduğu ve içindeki canlıların yaşamına elverdiıi gürülmii.aynı olayın Marsta olabileceği düşünildi.

aşağıdaki soruların cevapları Filmin Ayrıntılarında vardır.

S-1:Atakama şilinin şok yakınında yağmur ormanları(Amazonlar) olmasına rağmen neden burası hiç yağış almıyor?

S-2:Bu kuru yerde daha ince bir medeniyet yaşadı mı?

S-3:Atakama şili neden dünyanın en az yağış alan yeridir?

S-4:çildeki kayalar en son ne zaman su tarafından hareket ettirildi?

S-5:şilin muazzam yaşı kaçtır?

S-6:Bu çilde rüzgarlar neden kuzeyden değil de batıdan esiyor?

S-7:Son buzul şaşı ne zaman sona erdi?

S-8:çilde diyatome toprağının bulunması neyi gösteriyor?

S-9:And dağları ne zaman yükseldi?

S-10:Subliksiyon nedir?

S-11:Erime delgisi nedir?

S-12:şemsiye etkisi nedir?

S-13:Neden en büyük bakır madenleri bur da bulunuyor?

S-14:sinmii volkanlar neyi gösteriyor?

S-15:Otların yaşı nasıl hesaplandı?

S-16:Humbord akıntısı nedir;nasıl oluştu?

S-17:Tropikal enlemler neden şok kurudur?

S-18:Atakam şili ne zaman oluştu?

S-19:çilde cipson bulunması neyi kanıtlıyor?

Elif KORKMAZ EĞİTİM BİYOLOJİ 3.SINIF