>

����������������������������������������������������                      ��empanzelerde Alet Kullanma ve Avlanma 47 dakika

 

���� Bu filmde antropolog Jill Pruetz, �empanzelerin davran��lar� üzerinde çal���yor. Bu �empanzeler bereketli ya�mur ormanlar�nda de�il orman�n seyrek bir a�açl��a daha sonra da s�cak bir çay�ra dönü�tü�ü bir yerde ya��yorlar. Jill Pruetz, buradaki ya�am alan�n�n maymunlar ve insanlar aras�ndaki ayr�l���n meydana geldi�i ko�ullara benzedi�ini ileri sürüyor. Bu �empanzeler daha önce incelenmi� �empanzelerden çok farkl� bir ortamda ya�ad�klar� için, �empanzelere ili�kin dü�üncelerimizde devrim yarat�yor.
      Bat� Afrika�daki Senegal�in s�ca��nda, Fongoli ad� verilen bu alanda ya�ayan �empanze insan� hayrete d���ren bir eylemin haz�rl��� i�erisinde : �nce bir a�a� dal�n� al�yor ve yapraklar�n� ay�kl�yor; ard�ndan dal�n ucunu di�leyerek keskinle�tiriyor. �yice keskinle�ti�ine emin oldu�u, art�k bir m�zra�� and�ran bu dal� a�ac�n �st�ndeki deliklerden bir tanesine sapl�yor burada ya�ayan cad� makiyi kasten yaral�yor ve b�ylece �ld�r�yor. Daha sonra oturup kendi yapt��� silahla �ld�rd��� lezzetli cad� makinin tad�n� ��kar�yor. Bu ke�iften �nce av� �ld�rmek i�in alet kullanman�n insanlara has bir �zellik oldu�u d���n�l�yordu

 

��� Buradaki �empanzeler i�in bir ba�ka �nemli protein kayna�� ise, �empanze ara�t�rmalar�n�n olmazsa olmazlar�ndan, termit kulelerdir. Termit tutmak, �empanzeler aras�nda yayg�n olsa da, her grubun kulland��� aletler ve avlanma tarz� farkl�d�r. Bunlar geleneklerinin ve k�lt�rlerinin bir par�as�d�r. Bu t�r farkl�l�klar�n genetik bir a��klamas� yoksa bile, her bir davran���n k�lt�r yoluyla di�er topluluk �yelerine aktar�ld��� anla��l�yor. Termitler gibi kar�ncalar�n yakalanmas� da son derece yayg�n.

 

�� Orta Afrika�daki �empanzeler tatl�ya d��k�nd�r. Bal toplamak i�in kulland�klar� aletler �ok daha karma��kt�r. Ara�t�rmac�lar bal toplamak i�in kulland�klar� alet say�s�n�n be�ten fazla oldu�unu ortaya ��karm��t�r. Farkl� aletler �reten, onlar� termit ve bal toplayaca�� alana ta��yan ve farkl� ama�la kullanan bir �empanze olduk�a geli�mi� bir planlama ve d���nme yetene�i g�steriyor demektir.

 

��� Yemi�leri ve meyveleri ezmek i�in farkl� teknikler kullan�rlar. Baz�lar� tahtadan �rs ve �eki� kullanmay� tercih ederken bir k�sm� ta� kullan�r. Sert meyveleri ta�larla veya a�a�larla vurarak ezerler.Baz� �empanze topluluklar�n�n �yeleri hasta olduklar�nda ila� �zelli�i olan bitkilerden yiyerek ac� ila�lar�n sa�l��a iyi geldi�i bilgisini aktar�yorlar.

 

�� Ara�t�rmac�lar yak�n zamana dek �empanzelerin alet kullanmay� insanlar� izleyerek ��rendiklerini d���n�yorlard�. Fakat, Fildi�i sahillerinde yap�lan ara�t�rmalar �empanzelerin f�nd�klar� a�mak i�in on y�llard�r granit ta�lar�n� �eki� olarak kulland�klar�n� ortaya ��kar�yor. �empanzelerin ta� devrinin 200 nesilden geriye gitmesi alet kullan�m�n� insanlardan ��renmediklerini g�steriyor. Baz�lar� ise bu kan�tlar� �ok daha tart��mal� noktalara g�t�r�yor. Alet kullan�m�n�n insanlarla �empanzelerin ortak atalar�ndan ayr�l�p farkl�la�t�klar� d�neme kadar dayand���n� ileri s�r�yorlar.

 

��� �empanzeler 2 ya��ndan itibaren fark�nda olarak ya da olmayarak kendi k�lt�rlerinin sanat�n� ��renmeye ba�l�yorlar. Teknikte ustala�mak 4-5 kadar y�l s�r�yor.

Gelenekler yeti�kinlerden �ocuklara aktar�l�r. M�zrakla avlanma yeti�kin di�iler taraf�ndan �nce gen�lere sonra yeti�kin erkeklere ��retiliyor. �empanze yavrular�nda ��renme taklit yolu ile ger�ekle�mektedir. Bu ke�iflerden �nce sadece insanlar�n aktif olarak ��retmenlik yapt���na inan�l�yordu.

 

�� �zetle, sadece insanlardan beklenilen bu davran�� bi�imlerini �empanzeler kusursuzca tamaml�yor. Fongoli�deki �empanzeler, alet kullanmalar� ve aleti avlanma ile ili�kilendirmeleri bak�m�ndan e�sizdirler.Yani, alet geli�tirmek ve bu aletler ile ya�am� idame ettirmek!!!

 

A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�s�nda Vard�r.

1.Antropolojik anlamda �empanze k�lt�r� ne demektir?

2.Fongoli�deki �empanzelerin sosyal gelenekleri nelerdir?

3.Evrim teorisine g�re ilk homonitlerin dik y�r�meye gerek duyma nedenlerine dair ortaya at�lan teoriler nelerdir?

4.Fongoli�deki di�i �empanzelerin daha iyi avc�, daha yetenekli mucit, daha iyi ��renci olmalar�n�n sebebi nedir?

5.Fongoli�de m�zrakla avlanan di�iler �evrim teorinse� g�re bize insanlar�n k�keni hakk�nda nas�l bir fikir verebilir?

6.Fongoli�deki di�i �empanzelerin �stlendi�i g�revler nelerdir?

7.Ara�t�rma ekibinin, �al��ma alan� olarak Fongoli�yi se�meleri burada ya�ayan �empanzeler a��s�ndan sebebi nedir?

8.Fongoli�de ya�ayan erkek �empanzelerin avlanmadaki g�revi nedir?

9.�empanzelerin bal toplama a�amas�nda kulland�klar� teknikler nelerdir?

10.Yavru �empanzeler avlanmay� kimden ve nas�l ��reniyorlar?

11.Bu filme g�re Fongoli �empanzelerinin hem kendi t�rlerini hem de insanlar� ba�tan tan�mlayan davran�� bi�imleri nelerdir?

12.�empanzelerin alet tak�m� kullanmalar� bize onlar hakk�nda t�r bilgiler kazanmam�z� sa�l�yor?

13.Fongoli �empanzelerinin a�a�larda konak yapan cad� makileri avlamada kulland�klar� teknikler nelerdir?

14. �empanzelerin protein kayna�� olarak t�kettikleri termitleri avlarken izledikleri a�amalar nelerdir?

15. Fongoli �empanzelerin yapraklar� �s�rarak garip sesler ��karmalar�n�n nedeni nedir?

16. �empanzelerin alet kullanmalar� ne kadar eskiye dayanmaktad�r?

 

LEYLA SAYDANE��T�M FEN B�LG�S� 4.s�n�f