>
� ���������������������������������������������������� ��empanzelerde Alet Kullanma ve Avlanma 47
dakika
���� Bu filmde antropolog Jill Pruetz, �empanzelerin davran��lar� üzerinde çal���yor. Bu �empanzeler bereketli ya�mur ormanlar�nda de�il orman�n seyrek bir a�açl��a daha sonra da s�cak bir çay�ra dönü�tü�ü bir yerde ya��yorlar. Jill Pruetz, buradaki ya�am alan�n�n maymunlar ve insanlar aras�ndaki ayr�l���n meydana geldi�i ko�ullara benzedi�ini ileri sürüyor. Bu �empanzeler daha önce incelenmi� �empanzelerden çok farkl� bir ortamda ya�ad�klar� için, �empanzelere ili�kin dü�üncelerimizde devrim yarat�yor.
Bat�
Afrika�daki Senegal�in s�ca��nda, Fongoli ad� verilen bu alanda ya�ayan
�empanze insan� hayrete d���ren bir eylemin haz�rl��� i�erisinde
: �nce bir a�a� dal�n� al�yor ve yapraklar�n� ay�kl�yor; ard�ndan dal�n
ucunu di�leyerek keskinle�tiriyor. �yice keskinle�ti�ine emin oldu�u, art�k bir
m�zra�� and�ran bu dal� a�ac�n �st�ndeki deliklerden bir tanesine sapl�yor burada
ya�ayan cad� makiyi kasten yaral�yor ve b�ylece �ld�r�yor. Daha sonra oturup
kendi yapt��� silahla �ld�rd��� lezzetli cad� makinin tad�n� ��kar�yor. Bu
ke�iften �nce av� �ld�rmek i�in alet kullanman�n insanlara has bir �zellik oldu�u
d���n�l�yordu
��� Buradaki
�empanzeler i�in bir ba�ka �nemli protein kayna�� ise, �empanze
ara�t�rmalar�n�n olmazsa olmazlar�ndan, termit kulelerdir. Termit tutmak,
�empanzeler aras�nda yayg�n olsa da, her grubun kulland��� aletler ve avlanma
tarz� farkl�d�r. Bunlar geleneklerinin ve k�lt�rlerinin bir par�as�d�r. Bu t�r
farkl�l�klar�n genetik bir a��klamas� yoksa bile, her bir davran���n k�lt�r
yoluyla di�er topluluk �yelerine aktar�ld��� anla��l�yor. Termitler gibi
kar�ncalar�n yakalanmas� da son derece yayg�n.
�� Orta
Afrika�daki �empanzeler tatl�ya d��k�nd�r. Bal toplamak i�in kulland�klar�
aletler �ok daha karma��kt�r. Ara�t�rmac�lar bal toplamak i�in kulland�klar�
alet say�s�n�n be�ten fazla oldu�unu ortaya ��karm��t�r. Farkl� aletler �reten,
onlar� termit ve bal toplayaca�� alana ta��yan ve farkl� ama�la kullanan bir
�empanze olduk�a geli�mi� bir planlama ve d���nme yetene�i g�steriyor demektir.
��� Yemi�leri
ve meyveleri ezmek i�in farkl� teknikler kullan�rlar. Baz�lar� tahtadan �rs ve
�eki� kullanmay� tercih ederken bir k�sm� ta� kullan�r. Sert meyveleri ta�larla
veya a�a�larla vurarak ezerler.� Baz�
�empanze topluluklar�n�n �yeleri hasta olduklar�nda ila� �zelli�i olan
bitkilerden yiyerek ac� ila�lar�n sa�l��a iyi geldi�i bilgisini aktar�yorlar.
�� Ara�t�rmac�lar
yak�n zamana dek �empanzelerin alet kullanmay� insanlar� izleyerek
��rendiklerini d���n�yorlard�. Fakat, Fildi�i
sahillerinde yap�lan ara�t�rmalar �empanzelerin f�nd�klar� a�mak i�in on
y�llard�r granit ta�lar�n� �eki� olarak kulland�klar�n� ortaya ��kar�yor.
�empanzelerin ta� devrinin 200 nesilden geriye gitmesi alet kullan�m�n�
insanlardan ��renmediklerini g�steriyor. Baz�lar� ise bu kan�tlar� �ok daha
tart��mal� noktalara g�t�r�yor. Alet kullan�m�n�n insanlarla �empanzelerin
ortak atalar�ndan ayr�l�p farkl�la�t�klar� d�neme kadar dayand���n� ileri
s�r�yorlar.
��� �empanzeler
2 ya��ndan itibaren fark�nda olarak ya da olmayarak kendi k�lt�rlerinin
sanat�n� ��renmeye ba�l�yorlar. Teknikte ustala�mak 4-5 kadar y�l s�r�yor.
Gelenekler yeti�kinlerden �ocuklara
aktar�l�r. M�zrakla avlanma yeti�kin di�iler taraf�ndan �nce gen�lere sonra
yeti�kin erkeklere ��retiliyor. �empanze yavrular�nda ��renme taklit yolu ile
ger�ekle�mektedir. Bu ke�iflerden �nce sadece insanlar�n aktif olarak
��retmenlik yapt���na inan�l�yordu.
�� �zetle,
sadece insanlardan beklenilen bu davran�� bi�imlerini �empanzeler kusursuzca
tamaml�yor. Fongoli�deki �empanzeler, alet kullanmalar� ve aleti avlanma ile
ili�kilendirmeleri bak�m�ndan e�sizdirler.Yani, alet geli�tirmek ve bu aletler
ile ya�am� idame ettirmek!!!
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�s�nda Vard�r.
1.Antropolojik anlamda �empanze k�lt�r� ne
demektir?
2.Fongoli�deki �empanzelerin sosyal
gelenekleri nelerdir?
3.Evrim teorisine g�re ilk homonitlerin dik
y�r�meye gerek duyma nedenlerine dair ortaya at�lan teoriler nelerdir?
4.Fongoli�deki di�i �empanzelerin daha iyi
avc�, daha yetenekli mucit, daha iyi ��renci olmalar�n�n sebebi nedir?
5.Fongoli�de m�zrakla avlanan di�iler
�evrim teorinse� g�re bize insanlar�n k�keni hakk�nda nas�l bir fikir
verebilir?
6.Fongoli�deki di�i �empanzelerin
�stlendi�i g�revler nelerdir?
7.Ara�t�rma ekibinin, �al��ma alan� olarak
Fongoli�yi se�meleri burada ya�ayan �empanzeler a��s�ndan sebebi nedir?
8.Fongoli�de ya�ayan erkek �empanzelerin
avlanmadaki g�revi nedir?
9.�empanzelerin bal toplama a�amas�nda
kulland�klar� teknikler nelerdir?
10.Yavru �empanzeler avlanmay� kimden ve
nas�l ��reniyorlar?
11.Bu filme g�re Fongoli �empanzelerinin
hem kendi t�rlerini hem de insanlar� ba�tan tan�mlayan davran�� bi�imleri
nelerdir?
12.�empanzelerin alet tak�m� kullanmalar�
bize onlar hakk�nda t�r bilgiler kazanmam�z� sa�l�yor?
13.Fongoli �empanzelerinin a�a�larda konak
yapan cad� makileri avlamada kulland�klar� teknikler nelerdir?
14. �empanzelerin protein kayna�� olarak
t�kettikleri termitleri avlarken izledikleri a�amalar nelerdir?
15. Fongoli �empanzelerin yapraklar�
�s�rarak garip sesler ��karmalar�n�n nedeni nedir?
16. �empanzelerin alet kullanmalar� ne
kadar eskiye dayanmaktad�r?
LEYLA SAYDAN� E��T�M FEN
B�LG�S� 4.s�n�f