Avrupa s�n�r�nda Fransa ve �svi�re aras�nda Avrupa N�kleer Ara�t�rmalar Kurumunun b�y�k hadron �arp��t�rmas�nda, �imdiye kadar denenen en b�y�k bilimsel deney. Hayat�n, evrenin ve her �eyin s�rr�n� ��zmek umuduyla kurulmu� ve big bang ten sonra meydana gelen de�i�imleri yeniden olu�turup kay�t edecek.
Bu deney d�zene�i d�rt devasa kameraya benzer dedekt�rlere sahip, 27 kilometrelik kapal� halka ile deneyi ger�ekle�tirecek. Bu filmde bu dedekt�rlerden ikisi olan atlas ve CMS nin nas�l haz�rland��� ve nas�l yerle�tirilip monte edildi�i ve bundan sonraki s�re�te neler olabilece�i yada bunlar�n ne i�e yarad���ndan bahsedilmi�.
Atlas ve CMS bu dedekt�rlerin en b�y�kleridir. Bunlar� yerin alt�na yerle�tirmek i�in �ncelikle bunlara �aplar� 18m ve 13m uzunlu�u 67m olan dev bacalar in�a ediliyor. Bu bacalar sayesinde bu devasa dedekt�rler a�a�� indiriliyor. Bu dedekt�rlerin her bir par�as� d�nyan�n de�i�ik yerlerin de �retiliyor ve buraya getirilip �nce y�zeyde monte edilip test ediliyor daha sonra yer alt�na indirilip birbirine monte ediliyor ve tekrar test ediliyor.(dedekt�rler �ok a��r olduklar�ndan par�a par�a indiriliyor). Bu filmde de bunlar�n haz�rlan��� ve ekiplerin bir biri ile olan bitirme yar���ndan bahsedilmi�tir. Ayr�ca yap�lan �al��malar neticesin de ortaya ��kan at�klar�n(kaya par�alar� ve su) �evreye faydal� bir �ekilde nas�l kullan�ld��� belirtilmi�.
Atlas ve CMS birbirinin t�pa t�p ayn�s� de�illerdir. Fakat ayn� g�revi g�rmek i�in yap�ld�lar. ve bilim adamlar� bu iki devden gelebilecek bilgileri kar��la�t�rarak bilgi edinecek. Bu iki dedekt�r asl�nda saniyede 40milyon foto�raf �eken birer makine ve fiziksel deneyler ger�ekle�tirmek i�in yap�ld�lar. Asl�nda onlar s�radan foto�raflar �ekmeyecek evrenin do�umunu g�r�nt�leyecekler.
Bu deney CERN �at�s� alt�nda ger�ekle�mekte.(Cern: d�nyadaki en b�y�k bilimsel projeler buradan y�r�t�l�yor.) Asl�nda bu film deki deney yeni yap�lm�yor. Cern �at�s� alt�nda insanlar s�rekli hadronlar� bir biri ile �arp��t�r�yor, fakat bu makineler 120 megabaytl�k elektrik t�keten ve �ncekinden 7 kat b�y�k olmas�ndan dolay� bir�ok soruya cevap olaca�� d���n�l�yor.�
Bu filmde yap�lacak deneyde; �arp��t�r�c�lar�n 27 kmlik halkas�ndaki partik�llerin ���k h�z�na yak�n bir h�za ula�t�r�lacak ve 10 saatte 16 milyar km kat edecek. Her saniyede partik�ller atlas ve CMS merkezinde 800 defa birbirine �arp��t�r�lacak ve Big Bang taklit edilecek. Partik�llerin �arp��t�r�lmas�nda m�knat�slar yard�m� ile bir manyetik alan sa�lan�yor. Bu manyetik alan partik�llere y�n veriyor. Tabi bunlar yap�l�rken di�er etkenlerde g�z �n�nde bulundurulacak �rne�in ay�n evreleri yani ay�n o anki durumu deneyi etkileyebilecek.
Atlas ve CMS yakla��k 15 y�lda 3.3 milyar euro harcanarak yap�l�yor. Ve 10 y�ll�k �mr� i�inde; hayat, evren ve her �eyin cevab�n� bulmaya �al��acak.
A�A�IDAK� SORULARIN CEVAPLARI F�LM�N AYRINTILARINDA VARDIR
1) Karanl�k ve anti madde nedir?
2) Kara delik nedir?
3) Her �eyi bir araya ne getirdi?
4) Uzaydaki her �eyi �eken madde var m�d�r?
5) Evreni meydana getiren temel yap�lar nelerdir?
6) Manyetik alan i�in so�u�un etkisi nedir?
7) Dev bir m�knat�s� demir y���nlar�na de�dirmeden nas�l ge�irirsiniz?
8) Yap�lacak �arp��ma �s�ya duyarl� o halde �arp��ma esnas�nda �s� olduk�a art�r�l�rsa ne olur?
9) Maliyeti olduk�a y�ksek olan bu deney acaba b�t�n isteneni verebilecek mi?
10) M�knat�slar neden so�utuluyor?
Salih G�LEN Biyoloji E�itimi Y�ksek Lisans ��rencisi 2009 (Fen Bilgisi ��retmeni)