Belirli sürelerde bilimin de gelişimiyle kabul ettiğimiz doğrular deıiıebilir. nasıl ki dünya diz değil yuvarlak bir yapıya sahip ya da dünya uzayın merkezi değil gibi girişler deıiımiıse şimdilerde de sonsuz olduğunu dııındııımız evren değişiyor.

şimdi bizi başka büyük bir değişim bekliyor. Uzun süredir evrenin sonsuz olduğunu düşünüyorduk. şimdi birçok kozmolog evrenin bir sınırı olduğunu düşünüyor. Hatta onun bir şeklinin dahi var olduğuna inanıyor. Ancak bu düşünceler beraberinde birçok soruyu beraberinde getiriyor.

Niel CORNİSH Mont anaçda yaşayan ve evrenin boyutları hakkında düşünen son kozmologtur. O, atların kaımasını engelleyen çitleri örnek olarak göstererek evrenin sonsuz olduğunu söylüyor. Buna göre evren ıben burada bulunuyorsam evrenin yeni yeni sınırı burası, eğer biraz daha ileride dursam evrenin yeni sınırı orası ve eğer biraz daha ileride olsam evrenin yeni sınırı orası olacaktırı der.

Evrenin Big Beng patlaması sonucunda oluştuğunu düşünmek bilim insanlarına sorun yaratıyor. çünkü uzayda hareket etmek uzay yılı zaman gerektiriyor. Bilim insanları sürekli geriye baktıklarında sürekli zamanları tikeniyor. Yani yıldızlara baktııımız da yıldızların yıllar önceki hallerini giriyor, yakındaki yıldızlar ise birkaç yıl önceki olabilir.

Evren sıcak bir plazmayla doludur. Bu yüzden ışık bir yere gidemez. Yani güneşin ötesini de göremeyiz berisini de. Bu yüzden kozmik mikro dalga görüntümizi engeller.

Bir başka teorikıiye göre ise evrenin sınırını şu şekilde açıklıyor. Evreni bir astroit oyununa benzetiyor. Yani evrenin yukarısından çıkarsan aşağıdan tekrar evrene girersin, saçdan çıkarsan soldan girersin. Bu kural evreni sonlu hale getiriyor. Elinize bir meni kişidi alın ve onu astroit oyunu gibi düşünün. Sonra iki kenarını birleıtirdiıinizde bir silindir elde edersiniz. Daha sonra da silindirin uılarını birleıtirirseniz bir simit görüntüsü elde edersiniz. Yani İŞ boyutlu bir evren elde edersiniz. ılerlediıinizde hep aynı yolu tekrar edersiniz ve hep yolda olduğunuz işin sona ulaıamazsınız. Buda sonsuz olduğu düşüncesi düşünmenizi sağlar. Burada evrene bir ışık gınderseniz, evren boş olduğu işin o n evrende yol alması milyarlarca yılı bulabilir.

Jean Pier LUMıNEıde galaksilerin motiflerini çıkartıp evrenin sınırını bulmaya çalışan gök bilimcilerden biridir. Onun müzik tutkusu, evrenin sınırını müzik enstrımanlarıyla aııklayacak bir fikir verdi. O evreni enstrümana benzeterek sonlu evren ilke sonsuz evren arasındaki farkı anlatabileceıinin farkına vardı. Evren bir piyano ya da bir davul gibi titremesi Big bengie eşdeğer olarak gösteriliyor. Piyanodan sesi veren birçok armoni ve bu seslerin karışımını elde ediyor. Elde ettiğimiz ses piyanonun büyüklüğüne göre değişiyor. Yani müzik aletinin büyüklüğü sınırlıdır. Kendinden büyük olan dalga boylarında titreıemez. Evrenin daha uzun boylarda titreıtiıini gızlemleyecek olursak uzayın sonlu bir bıyıklııe sahip olduğunu gızlemleriz.

Sonlu evrenin şeklini bulmak işin farklı şekilleri inceledi ve futbol topunun şeklini evrenin şekline benzetti.

Futbol topundaki 12 yüzli beıkenler astroit oyunundaki benzetmeden şok farklı bir beıkenden evrene girdiıimizde karşı taraftaki beıkenden tekrar giriyorsunuz ama kıvrımlı olduğu işin 36 derece aşı yaparak girersiniz.

Niel cornishıe onun futbol topu girişinde çalışmalar yapmıştır. Bunun işin camdan bir 12 yüzli yapıp onun işine bir balon yerleıtirmiıtir. Evren eğer bir balon gibi küçükse daha evrenin sınırına ulaçmaya şok olduğunu ve eğer balon ıiıirilerek cam yüzeye teması sağlanması saılanırsa, bu şekilde de evrenin sonuna(sınırına) ulaııldııı sıylenebilir. böylece ışık evren boyunca hareket edebilir.

Ancak mikro dalga geçmişine baktıklarında bu deseni gıremediklerini açıklamıştır. Sadece bu deseni gıremedikleri işin evrenin bu çekle ait olmadığı dııınılemez diye eklemiıtir.

Bir başka fizikii de farklı şekildeki evrenleri farklı şekildeki davullara benzetmiıtir. titreşimleri kaydetmesi işin tayf analizatırı başlamış ve farklı şekildeki davulların ses ııkartması saılanarak titreşimleri kaydedilmiıtir. işininde ııkarttııı titreşimler farklıdır. Buradaki amaç; aynı yoldan evrenin ııkarttııı titreşimlere bakarak evrenin şekli hakkında bilgi sahibi olmak. Ancak şok fazla matematik veriler iıerdiıi işin sonuca ulaşmak yıllar alabilir.

Andy ALBERCHT evrenin sonlu olduğuna kesin inanıyor ve evrenin boyutlarını hesaplayabileceıini düşünüyor onun deneyi ise çocukken oynadığımız bardakta balon çıkartma oyunu.

Big bengideki aniden şiime süreci ve bazı bilim adamları bu ıiımenin günümüzde dahi devam ettiğini düşünüyor. Ancak bardaktaki kabarcık yalnızca patlayana kadar şişer. andyıe göre uzayda şiime maksimum boyuta ulaştığında duracak. eğer andyınin analizi doğruysa bizim evrenimizin etrafında küçük kabarcıklardan oluşmuş büyük kabarcık.

Naza gök bilimcisinin ise tamamen diğerlerinden farklı bir girişi vardı. Oda düşüncesini golf toplarına benzetmiıtir. Buna göre, diz bir zeminde olan toplara bir başka bir topla vurulduıu zaman farklı hızlarda farklı yerlere daıılmııtır. Ancak yüzeyi eğimli bir yerden aynı deneyi tekrarlandııında, eşime başlı olarak toplar hız kazanır. işte aynı bunun gibi bir galaksinin gelip galaksiler topluluıuna çarptııını ve bu şekilde de evrenin geniılediıini savunuyor.

Lora ise evreni 500 0dalı bir otele benzetmiıtir. Evrende şoklu evrenin varlığından bahsetmiıtir.

yıllar geçtikçe evrene bakışımız ve içindeki yerimiz dönüşüm geçiriyor. dünya, tim yaratılııın merkezi olduğunu düşünüyorduk. geçtiğimiz yüzyıllarda ise büyük bir galaksinin içinde yaıadııımızı öğrendik. şimdi bakış aşımızı tekrar değiştirmemiz gerekiyor.

aşağıdaki soruların cevapları Filmin Ayrıntılarında vardır.

1)dünyanın uzayın merkezi olmadığını kim kanıtlamııtır?

2)Evren nasıl oluşmuştur?

3)Evrenin sonlu olduğu kabul edildiğinde hangi sorularla karıılaıılıyor?

4)Evrenin boyutları hakkında düşünen ilk filozof kimdir?

5)Evrenin boyutları hakkında düşünen son kişi kimdir?

6)Evrenin sonlu olduğunu kimler düşünüyor?

7)Gırebildiıimiz tim uzay maddenin tek bir noktadan geniıleyerek boşluıa yayılmasına ne denir?

8)Evrenin sınırını astroit oyunuyla nasıl iliıkilendiriliyor? Aııklayınız.

9)Evrende ışık yılı mesafeye baktığımızda daha genç gırınmemizin sebebi nedir?

10)Kozmik mikro dalga geçmişi nedir?Aııklayınız.

11)Futbol topunun evrene benzetilmesini aııklayınız.

12)Niel cornishıin balon deneyini aııklayınız.

13)Tayf analizatırının işlevi nedir?

14)Evrenin sonlu olduğuna kesin inanan ve evrenin boyutunu hesaplayacaıını düşünen profesör kimdir?

15)Einstain neleri sonlu olarak tanımlamııtır?

16)farklı davulların ses titreıimlerinin evrenle ilgili olan teorisini aııklayınız.

17)Kara akımı aııklayınız.

18)Sicim teorisini aııklayınız.

BETİL KALAYLI

EĞİTİM FAKÜLTESİ FEN BİLGİSİ ÖĞRETMENLİİİ 4. SINIF