�����������������������������������������������������������������������
���Engerek
Y�lanlar�n�n Zehrinin Evrimi Filminin �zeti 45 Dakika
�Zehirli y�lanlar �l�mc�ld�r, y�lda 1000 den
fazla insan�n �l�m�ne neden olurlar. Bu y�lanlar yakla��k 20 milyon y�l �nce dinozorlar�n
neslinin t�kendikten �ok sonra ortaya ��km��lard�r. Baz� bilim adamlar�
y�lanlar� sudan gelen yarat�klar olarak g�r�r fakat y�lanlar�n en yak�n
atas�n�n ayaklar� ve bacaklar� olan monit�r kertenkelesine benzeyen bir
s�r�ngen oldu�una dair ba�lay�c� kan�tlar vard�r. Bu teoriye g�re atalar� yeralt�nda
ya��yordu ve do�al se�ilim sonucunda topra�� daha kolay kazabilen en k�sa
bacakl�lar hayatta kald�. Zamanla bacaklar ve ayaklar tamamen yok oldu ve
omurlar�n say�s� artt�.
�Monit�r kertenkelesinin v�cudunda
kuyru�undakiler hari� yakla��k 29 omur bulunur zehirli y�landa ise say� 200 �
bulabilir. Bu uzunluk ve esneklik sayesinde zehirli y�lan �e�itli zeminlerde
hareket edebilir; yerde, suda, av�n� izlerken a�a�lardan sarkarak� Ancak di�er
y�lanlarla ortak atas�n�n olmas�na ra�men avlar�n� bo�arak �ld�rmek yerine
do�an�n en g��l� toksinlerinden birini kullan�rlar. Avlar�n� zifiri karanl�kta
izleyebilir ve �im�ek h�z�yla sald�rabilirler, avlar�n� yutmalar�n� sa�layan
esnek kafataslar� vard�r. Afrika�n�n �i�en engerek y�lan� ve Asya�n�n Ras�l
y�lan� gibi t�rler d�nyan�n her yerinde y�lan �s�rmas� sonucu en fazla �l�me
neden olan t�rlerdir. Her y�l 100 bin ki�i bu nedenle �l�yor insan�n y�lanlar�n
d�nyas�n� i�gal ettik�e bu say� her y�l art�yor. Kuzey kutup dairesinden
Amazona kadar 200 den fazla zehirli y�lan t�r� vard�r ve baz�lar� di�erlerinden
daha tehlikelidir.
�Kuzey Amerika�n�n en b�y�k zehirli y�lan�
baklava desenli ��ng�rakl� y�lan Florida�n�n kuzeyinde ya�ar, boyu 2,5 m ye
ula�abilir tehdit edilmedi�i s�rece sakin bir yarat�kt�r. S�r�ngen bilimci
Bruce Means ��ng�rakl� y�lanlar�n �iftle�me al��kanl�klar�n� inceleyen bir
ara�t�rmac�d�r 22 Kas�m 1993�te �elf adas�nda ara�t�rma yaparken bir ��ng�rakl�
y�lan taraf�ndan �s�r�l�yor. Y�lan zehri kana kar��t��� anda doku ve h�creleri
yok ederek t�m sistemi fel� edebilir. Y�lan zehri do�an�n en �l�mc�l organik
bile�enlerinden biridir �ld�rmek i�in kurban�n dola��m sistemini kullan�r kalp
ne kadar h�zl� �arparsa o kadar h�zl� �l�rs�n�z. Y�lan zehri av� sadece
�ld�rmez i�ten d��a bir �n sindirim ba�lat�r. Is�r�lan kurbanda y�lan zehri
etkili �oka neden olur ve birka� dakika i�ersinde kan bas�nc� d��er. Afrika�da
ya�ayan �i�en engerek h�zl� ve etkilidir boyu yakla��k 1 m olabilir,
��kard�klar� sesten dolay� bu ismi alm��lard�r. �i�en engerekler her an �s�rmaya
haz�rd�rlar �yle ki �s�rmak i�in kendi alt �enelerini bile delebilirler. Bir
insan� �ld�rmek i�in zehrin 31 gram�n�n 6 binde biri bile yeterlidir ve
ortalama bir �s�r�k bunun 2 kat�d�r. Di�ler zamanla evrim ge�irmi�tir ucu sivri
ve bo� t�plerdir di�leri istedikleri gibi hareket ettirebilirler. Gabon y�lan�
d�nyan�n en uzun zehir di�lerine sahip y�lan�d�r zehrin birka� damlas� on
ki�iyi 1 saatte �ld�rebilir.
�Evrim s�recinde y�lanlar yeralt�ndan ��kt�ktan
sonra g�zleri ����a uyum sa�lamak i�in de�i�ti. Kurban� izlerken kulland��� ilk
ara� dilidir sald�rma an�nda ba��n�n yan�ndaki bir �ift �s� �ukurundan
faydalan�r. B�t�n zehirli y�lanlar so�ukkanl�d�r evrim sonucu geli�en �s�
�ukurlar� 1 derecenin 5 binde biri kadar �s� de�i�imini fark edebilir bu �s�
de�i�imi s�cakkanl� hayvanlar� bir anlamda g�rmelerini sa�lar ve v�cut �s�s�n�
ayarlamaya yarar. Afrika�da ya�ayan bal porsu�u y�lanlar� avlayabiliyor bu
hayvan�n y�lan zehrine kar�� ba����kl�k sistemi diren� geli�tirmi�tir.
Hindistan�daki Ras�l y�lan� Hindistan�da en fazla �l�me neden olan y�land�r ve
zehri kan� p�ht�la�t�ran fakt�rleri etkiler. �rula kabilesi d�nyan�n en iyi
y�lan avc�lar�ndan biridir irrulalar panzehir elde etmek i�in y�lanlar�
yakalarlar. Zehirli y�lanlar di�er y�lanlar�n aksine yumurtadan ��kmazlar
annelerinden canl� ��karlar ve di�i y�lan 150 yavru do�urabilir yavru
��ng�rakl� y�lanlar�n zehri de �ld�r. Ara�t�rmac�lar ��ng�rakl� y�lanlar�n
��kard�klar� sesten dolay� avc�lar taraf�ndan daha �abuk fark edilerek
�ld�r�ld�klerini d���n�yor bu y�zden daha sessiz ve daha tehlikeli �ekilde
�remeye ba�lad�lar. �nsanlarla kar�� kar��ya geldiklerinde zehirli y�lanlar�n
evrim s�reci h�zlan�yor gibi g�r�n�yor eskiden 1000 y�l s�ren bir de�i�im art�k
birka� on y�lda ger�ekle�iyor olabilir. ��ng�rakl� y�lanlar�n a��r� avlanmas�
bu canl� �zerinde bir evrim bask�s� olu�turmu� ve istemeden ��ng�rak �almayan
yeni bir ��ng�rakl� y�lan yaratm��. Amerika�n�n g�ney bat�s�nda eski bir
gelenek olan y�lan av�nda her y�l 20 bin y�lan toplan�p derileri y�z�lerek
temizleniyor ve ticari mal haline getiriliyor.
�Modern bilim insan� bir�ok �l�mc�l
hastal�klar�n tedavisinde y�lan zehrini inceliyor y�lan zehri insan kan�n�
incelterek kalp krizi ve kan p�ht�lar�na kar�� etkin tedavi olu�turuyor. Di�er
zehirler kan damarlar� i�indeki h�creleri hedef alarak kanserli t�m�rleri
besleyen yollar� t�kayabiliyor, epilepsi, ast�m hatta ya�lanma etkileri gibi
baz� hastal�klar zehirden �retilen ila�larla tedavi ediliyor bu y�zden onlara
daha �ok ihtiyac�m�z var.
A�a��daki Sorular�n Cevab� Filmin
Ayr�nt�lar�nda Vard�r
1.�� Y�lanlar neden hem nefret edilen hem de
b�y�leyen yarat�klar olarak g�r�l�r?
2.�� Ara�t�r�c� Bruce Means y�lan zehrinden nas�l
etkilenmi�tir?
3.�� Y�lan zehri nelerden olu�ur?
4.�� Y�lan�n kurban�n�n uzakl���n� ve mesafesini
belirlemeye yarayan organ� neresidir?
5.�� Y�landaki �s� �ukurlar�n�n ne i�e yarad���n�
anlamak i�in ara�t�rmac�lar nas�l bir deney yapm��t�r?
6.�� �i�en engerek ve ��ng�rakl� y�lan�n sald�r�
an�ndaki pozisyonu nas�l ve h�zlar� ne kadard�r?
7.�� Ras�l y�lanlar� nas�l avlan�r?
8.�� Y�lan zehrine kar�� panzehir nas�l elde
edilir?
9.�� Y�lanlar�n kendilerini korumak i�in
geli�tirdi�i y�ntemler nelerdir?
10. ��ng�rakl� y�lanlar�n ��ng�raklar� nas�l
olu�ur?
�zlem S�T�� B�YOLOJ� ��RETMENL��� 4. SINF