BİLMEMİZ
GERKEN GERÇEKLER (BİLMİYORDUM)YOLLAR
Her erkek, kadın
veya çocuk her yıl yolların ortalama 10,900 kilometresini kat ediyor ve
Britanyaıdaki karayolu aşında her yıl 474 milyar kilometre yolculuk yapılıyor. Buradan
ııkaracaıımız sonuç bu yolların düzgün malzemeyle yapılması gerektiğidir. Yollarımızın
hemen hemen tamamı iki ana malzemeden yapılıyor.%90 ile %95ıi agrega adı
verilen bir malzemeden oluşur. Agrega parıalanmıı kayalardan ve çakıllardan
oluşur. diğer ana malzeme ise zifttir. Ham petrolden diğer şeyleri ııkardııımız
zaman geriye kalan siyah yapışkan tortuya zift denir. Agrega yolun büyük bir
kısmını oluşturuyor ve zift onu kullanıılı hale getiriyor. Ziftin yollarda
kullanılmasını sağlayan özelliği üzerinden geçen arabaların uyguladığı kısa ve
keskin basınca karşı katı bir yüzey gibi davranması ve aynı zamanda altında
sürekli hareket halinde olan toprağın küçük değişimlerine ayak
uydurabilmesidir. Agrega ve zift bir araya geldiğinde oluşan bileşime asfalt
denir. Asfalt yollar şok sağlam ve dayanıklıdır. Asfalt yol su geıirmez ve su
ancak yollar şok eskidiıinde ona zarar verir. yanıcı da değildir.
Peki günümüzde
kullanılan asfalt nasıl oluıturuluyor? öncelikle kaya madenlerinde patlatma
yoluyla kayalar büyük damperlere yıklenir. Sonra bu kayalar doğruca devasa ezme
makinalarına getiriliyor. Burada büyük parçalar çakıllara ya da sanayide
bilinen adıyla agregaya dınııtırılıyor. Agrega temizlenip ısıtıldıktan sonra
bir elevatır yardımıyla kulenin tepesine gınderiliyor. Burada koca bir mikserin işine dikiliyor ve mikserde asfalt haline gelmesini
sağlayan zifte bulanıyor. asfaltı yol yapım çalışmalarının olduğu yere götüren
kamyonlarda ısı yalıtımı bulunmalıdır. Aksi taktirde
asfalt soğur ve sözgelimi kamyon bozulur veya trafik sıkııırsa kamyonun içinde
sertleıebilir.
Tipik bir yolda en
az 5 katman bulunur. ilk ince yolun yapıldığı zemin mümkün olduğunca
sıkııtırılır. Sonra üzerine bir kat kuru agrega dikilir ve tekrar sıkııtırılır.
ardından bir kat kaba asfaltla zemin hazırlanır. Daha sonra üstteki katı zemine
yapııtırmak işin yüzey asfaltı dikilir. asfaltın ilk kullanıldığı yer
Parisıteki şanzelize caddesiıdir.
Peki
modern yollar neden bu kadar sessiz ve pürüzli yollardan iyi tutar? önceleri
yollar pozitif doku denilen bir şekilde yapılıyordu. taş parçaları diz yol
yüzeyinin üstüne çıkıyordu. Bu tekerleklerin yolda daha iyi tutmasını sağlıyordu.
Ama bu tutulma tekerlerin daha fazla ses çıkarmasına yol açıyordu. çünkü yolun
yüzeyi diz ve katıydı. Ses yoldan geri yansıyordu. günümüzde kullanılan ince
asfaltsa negatif dokuya sahip yani diz yol yüzeyinin üzerinde bir sürü oyuk
var. böylece tekerlekler fazla ses ııkarmıyor ve çıkan sesin büyük bir kısmı
yol tarafından emiliyor.
Ayakkabılarımızın Test Edilmesi
Pek şok
ayakkabı üreticisi ayakkabılarını zorlu testlerden geçirir. Bir çift ayakkabını
kullanıma elverişli damgası alabilmesi işin 3 zorlu testten geçmesi gerekir.
1.basını Testi: ayakları nasıl sardıklarını
anlamak işin botların işine elektronik sensörler yerleıtiriliyor ve yürüyüş
başlıyor. sonuçlar bir dizüstü bilgisayara aktarılıyor ve laboratuvarda analiz
ediliyor.
2.Su Testi: Mekanik miller yardımıyla
botlar su içinde 2 saat hareket ettiriliyor. Su sızıntısı veya su geçirme gibi
bir durumun olup olmadığı kontrol ediliyor.
3.aşırı soğuk Testi: Bunun işin laboratuvar
asistanının ayaklarına sıcaklık ve nem sensörleri baılanılıyor. Bu sensörler
botların temel özelliklerini test edecek ve asistanın ayağındaki sıcaklığın
tehlikeli sınırlara ulaçıp ulaımadııını gösterecek. Son olarak asistan iyice
giyinip dondurucuya giriyor ve test başlıyor.
Katalitik Dınııtırıcı
arabanın
egzoz sisteminden bir parçası olan katalitik dınııtırıcı egzoz borusundan çıkan
kirleticileri azaltan parçadır. Katalitik dınııtırıcının içerisinde bulunan
katı petek yapı, işi ısıya dayanıklı seramikten yapılmış ve palladyum, radyum
ve platin gibi metallerle kaplanmııtır. Metaller saçlııa zararlı egzoz
gazlarını azaltıyor. Bu parçalı seramik katmanlardan yüzlerce var. Metalden
gelen egzoz dumanları bunun yardımıyla filtre ediliyor ve en kötü
kirleticilerin önemli bir kısmı havaya karıımıyor. Dınııtırıcının içerisinde
hiç hareketli parça yok. Sadece kimyasal tepkimeyle çalışıyor.
Telefonun tarihçesi
1800
yıllarında insan sesinin telle iletilmesi düşüncesinden yola işkilarak telefon
icat edildi. 1876 yılında Alexander Graham Bell telefonun patentini aldı. Bu
olaydan sonra ülkenin dört bir yanı bakır tellerle düşendi. telefonları
operatör kızlar başlıyordu. Zaman geçtikçe onların yerini Stravber adında müteahhit bir firmanın ürettiği elektronik anahtar aldı.
Telefon konuşmaları artık hem kablolar hem de mikrodalga adı verilen yüksek
frekanslı radyo sinyalleri aracılığıyla iletiliyordu. 1965 yılında ilk iletişim
uydusu hizmete girdi. 1980ilerde telefon sistemimiz dijital hale geldi ve eski
kabloların yerini fiberoptik kablolar aldı. Cep telefonları ise ilk kez
1980ilerde ortaya çıktı.
Boya Kalemlerinin ıretilmesi
Boya
kalemlerinin renkli kısmını yazmamızı sağlayan karışım kavrin, reçine ,renk(boya) ve su karışımıdır. ince malzemeler iki
bıçaklı bir mikserin işine dikilir.2 saat boyunca
oradan oraya savrularak harmanlanır. Daha sonra oluşan hamurumsu karışım
hidrolik silindirlerle ezilir. Silindir karışıma vakum etkisi yaparak içindeki
havayı alır ve onu sıkııtırarak büyük yuvarlak bir kitle haline getirir.
Hidrolik bir piston santimetrekare başına
mıknatıslar
mıknatıslara
her yerde rastlamak mümkündür. Bilgisayarlarda, televizyonlarda, müzik
setlerinde, çamaşır makinelerindeı mıknatıs demiri çeken ve elektromanyetik
alan oluşturan nesnelerdir. Posta güvercinlerinin gagasında magnetit adı
verilen manyetik bir mineral bulunur. Bu mineral dünyaının manyetik alanına
duyarlı olduğu işin güvercinler yönlerini kolayca bulabilir. Manyetizmayla
ilgili en ilginç şeylerden biri de elektrikle olan ilişkisidir. Bir mıknatıs
kullanılarak elektrik ıretilebilir. Bu olaya elektromanyetik indüksiyon denir. Elektromanyetik
indıksiyonların en şaşırtıcı kullanım alanlarında biri lunaparklardaki
trenlerin frenlerinde kullanımıdır. Yani fren sistemi tamamen mıknatıslar
yardımıyla çalışır.
rüzgar tarlaları da
dahil olmak üzere pek şok elektrik santralinde enerji
üretmek işin mıknatıslar kullanılır. Bunu tersi de yapılarak elektrikten
mıknatıslar yapılabilir. Buna elektromıknatıs denir. elektromıknatıslar şok
güçlüdir ve çalışmaları işin az enerji kullanmaları yeterli olur.
Manyetizma bir
Ferrari modelinin sıspansiyonlarında kullanılır. mühendislerin manteyoreolojik
akışkan süspansiyon adını verdikleri bu süspansiyon sisteminde kullanılan sıvı
içerisinde manyetizma özelliie sahip metal parıacıklar bulunur. Bu sıvının
yoğunluğu üzerine manyetik bir alan uygulandııında artıyor hatta nerdeyse
katılaııyor.
kapıların Test Edilmesi
Pek şok kapı
üreticisi hırsızları ve hava koşullarını dışarıda tutmak işin geliıtirdikleri
yeni kapıları, kapı kasa ve kilitlerini çeşitli testlerden geçirir. öncelikle
kapı kolunu ve anahtarlarını kullanarak kapı 50.000 kez özel bir makine
yardımıyla ağılıp kapatılıyor. Bu şekilde ortalama bir kapının 25 yıllık ömrü
test ediliyor. Bu testi geçen kapı daha sonra güneş benzeri bir etki yapan
ampullere maruz bırakılıyor. Sonra yarım saat boyunca üzerine su sıkılıyor. Bu
test 150 saat sürüyor. kapı 6 gün boyunca güneş ve yağmur simülasyonuna
tabii tutuluyor. Burada kapının su sızdırmamasına ve ıatlamamasına dikkat
ediliyor. Daha sonra 35 kg ağırlığındaki kum torbası (hırsızı temsil ediyor)
kilitli kapıya belli bir mesafeden ıarptırılıyor ve kapının kirilip kırılmadııı
kontrol ediliyor.
dişli Kutusu
Motordan
gelen güç dişli kutusunu çalıştırır. şaft doğrudan dişli kutusunun işine bağlıdır.
farklı bıyıklıkteki dişlilerden oluşan 2 dişli şark seti belirli konumlara
gelecek şekilde hareket edebilir. 1.vites işin 1. kol ve böyle devam eder.
Vites kolunu hareket ettirdiıimizde dişlilerin konumu değişir. farklı
bıyıklıklerdeki dişliler arasındaki ilişki tekerleklere iletilen motor gücü
miktarını değiştirmeye yarar.
Elmaslar
endüstriyel
elmaslar hayatımızın her köşesinde yerinin almıştır. yüksek kaliteli doğal
elmaslar binlerce sterlini bulur. Ama sentetik elmaslar şok ucuzdur. Sanayide
kullanılan elmasların çoğu sentetik olarak elde edilir. insan yapımı elmaslar
ilk olarak 1950ili yıllarda yüksek basını ve karbon kullanılarak yapılmıştır.
aslında doğru koşullar saılanırsa yanmıı ekmek de dahil
her tır karbondan elmas ıretilebilir. Aıındırıcı olarak kullanılan elmasların
çoğu bu şekilde ıretilir. Testereler ve matkap uçları böyle elmaslarla
kaplanır. Kimi yüzey aıındırıcılarında elmas bulunur ve bazı göz cerrahları
elmas bıçaklar kullanır. çünkü gerçekten şok serttir. sertliii ölçmek işin
imohsi adında bir ölçek kullanılır. Sentetik elmaslar şok sert olduğu işin
Venısıe giden bir uzay aracının cami olarak da kullanılmıştır. Elmaslar ısıyı
şok iyi iletir (bakırın 5 katı kadar). Elmaslar ayrıca bor elementiyle
kaplanarak elektrik iletkeni olarak kullanılabilir.
Cipslerin üretimi
iyi bir cipsin
sırrı patateste yatar. nişastası ne kadar iyi olursa tadı ve dokusu da o kadar
iyi olur.
Patates yolculuıa
beslenme hunisinden başlıyor ve kondeyır bandindan ağır ağır geçtikten sonra
paslanmaz çelikten yapılmış silindirin içinde savrularak içindeki büyük çamur
parçalarından ve filizlerden kurtulur. Sonra büyük bir haznede yükanip
üzerindeki toprak ve kirin temizlendiıi yızdırme havuzuna getirilir. Yeni
temizlenmiı patatesler kesme makinesine gınderiliyor. Patatesleri kesen
silindirler pirinç kaplı ve 8 keskin bıçaktan oluşur. Patatesleri 1
santimetrenin 1/1000ıi kalınlııında kesiyorlar. Cipsler ne kadar ince olursa o
kadar gevrek olur. Bu nedenle bıçaklar 2 saatte bir deıiıtiriliyor ve cipslerin
aynı incelikte olması saılanıyor. Cipsler dilimleyiciden çıkıp içinde 160
santigrat derece sıcaklıkta 15000 litre ayçiçek yaşı bulunan bir teknede 8-10
dakika boyunca kızartılıyor. şarklar çalışarak cipsi yaşın işine karııtırıyor
ve hepsinin eşit olarak piımesini sağlıyor. piçen patatesler fritözden çıkıp
üzerindeki fazla yaşın alınması işin titreien bir bandin üzerine alınıyor.
Sonra gıda kontrol bölümünde cipsler gözle kontrol edilip standartlara
uymayanlar alınıyor. Cipsler titreşimli banttan geçerken üstlerine aroma serpiliyor. ardından kanallara taşönüp tartılacakları
hazneye dıkılıyorlar. Hazneye bir poşeti dolduracak kadar cips biriktiıinde
paketlerin hazır beklediği makinaya düşüyorlar ve paketleniyorlar.
aşağıdaki soruların cevapları Filmin
Ayrıntılarında vardır.
1.
asfaltın temel bileşenleri nelerdir?
2.
Asfalt ilk olarak hangi yolda kullanılmıştır?
3.
Tipik bir yol en az kaç katmandan oluşur? Bunlar
nelerdir?
4.
Posta güvercinlerinin yönlerini bulmasını
kolaylaıtıran özelliği özellik nedir?
5.
Karbon içeren her maddeden elmas ıretilebilir
mi?
6.
iyi bir cipsin hangi özelliklere sahip olması
gerekir?
7.
Ayakkabıların kullanıma elverişli olup olmadığı
anlaıılmak işin hangi testlerden geçirilir?
8.
ilk iletişim uydusu hangi yıl hizmete girmiştir?
9.
Renkli tahta kalemlerin boyanmayı sağlayan kısmı
hangi maddelere sahip bir karışımdır?
10.
kapılar doğal sebepler göz önüne alınarak hangi
testlerden geçer?
11.
Elektromanyetik indüksiyon nedir?
12.
Katalitik dınııtırıcı ne işe yarar?
YILMAZ AKYOL
FEN BİLGİSİ ÖĞRETMENLİİİ 4. SINIF
08010004017