�������������������������������������������� ��AYIN OLU�UMU VE Y�ZEY�

 

������

����� Hem �ok yak�n hem de �ok uzak. Binlerce y�ld�r insano�lu huzuru ondan buluyor. Yolcular y�nlerini onunla sapt�yor, denizcilerin vazge�ilmez pusulas�, baz� insanlar i�in tanr� bile say�l�yor. �nsano�lunun ayak bast��� tek yabanc� cisim AY. D�nya�n�n tek bir ay� var ama bu �ok �zel bir ay. Ay�m�z ya da Romal�lar�n LUNA dedi�i uydumuz boyutlar� bak�m�ndan bir�ok �zelli�e sahip. Bizim uydumuz ba�l� oldu�u gezegenlere g�re en b�y���d�r. Ay d�nyan�n d�rtte biri kadard�r. Ay bir atmosfere sahip de�il bu y�zden ses dalgalar�n� ta��yacak bir ortama sahip de�ildir. Ay da atmosferin bulunmamas� g�ne� �����n� yans�tacak molek�llerinde olmamas� anlam�na geliyor. Bu y�zden g�ky�z� s�rekli siyah .Ay y�zeyi manzaray� canland�racak �ok az �zelli�e sahiptir. Ay y�zeyi tek renklidir. Ay�n y�zeyinde bulunan kayalar kahverengi ve gri renktedir. G�ne�e bakan y�nde olan kayalar�n renkleri daha s�cakt�r. Di�er tarafta ay�n karanl�k y�zeyinde olan kayalar ise grimsi ve so�uk tonlar ta��r. Ayda �s� de�i�imi �ok y�ksektir. G�n ortas�nda 270 derece iken, gece -240 dereceye kadar d��ebiliyor �s�. Ay da tektonik hareketlilik yoktur, y�zey hareketsizdir. da�lara rastlan�r. Bunun nedeni havzalara d��en meteorlard�r. D�nya atmosferine girerken yanan ve kayan y�ld�z olarak adland�rd���m�z k���k meteorlar, ayda atmosfer olmad��� i�in direkt olarak y�zeye d��er. S�rekli ay y�zeyine d��en bu meteorlar regolit denen �ak�llar� olu�turuyorlar ve dev bir toz �r�nt�s�n� olu�turuyorlar. Aya ge�mi�te b�y�k meteorlarda �arpt�. Bu dev meteorlar ay y�zeyindeki devasa kraterlerin olu�mas�na sebep oldu.

15 bin y�l �nce insano�lu ay� ���k kayna�� olarak g�rd�. Pusula olarak kulland�. Takvim olarak kulland�. Bir lunar d�ng�de 29 g�n bulunmaktad�r. Bunun i�in bir �ok uygarl�k lunar yani ay takvimini kullanmaya ye�lemi�tir. Astronomlar ay�n d�nya �zerinde etkisi oldu�unu g�zlemlemi�lerdir.Ay okyanuslarda ya�anan gel-git olaylar�n�n olu�mas� ay�n �ekim g�c�nden kaynakland���n� g�zlemlemi�tir.Ay d�nyan�n iklimini d�zenlemeyede yard�mc� oluyor.Ay�n �ekimi d�nyan�n eksenindeki d�n�� a��s�n�n sabit kalmas�n� sa�lar.Bu a�� sayesinde d�nyan�n g�ne�in etraf�nda d�nmesiyle sadece bir de�il d�rt mevsim ya��yoruz.

��� M.�. 455 y�l�nda Yunanl� filozof Anaksagoras ay�n d�nyadan kopan bir kaya k�tlesi oldu�unu fikrini ortaya att�.O d�nemdeki di�er filozoflar ay�n bir tanr� veya dev bir alev topu oldu�u kan�s�ndayd�lar.1609 y�l�nda Galile ay�n ayr�nt�l� bir haritas�n� ��kararak ay�n ne bir tanr� ne de bir alev topu olmad���n� kan�tlad�. Bir kaya k�tlesinden olu�tu�unu a��klad�.1873 y�l�nda ay�n olu�umu ve ge�mi�i hakk�nda bilime dayal� ilk belgeler a��kland�. Bu bilgiler Frans�z astronom olan Edwar Roshe taraf�ndan a��kland�; Roshe, koagrasyon teorisini ortaya att�. Bu teoride d�nya ile ay�n ayn� anda ve ayn� maddelerden olu�tu�unu s�ylemi�tir. Roshe�nin d�neminde gezegenlerin s�cak gaz k�tlelerinden olu�tu�u s�yleniyordu. Roshe�nin bu teorisinde ki en b�y�k fark ayda d�nyaya g�re daha az demir cevherinin bulundu�unun s�ylenmesiydi bu kan�tla roshenin teorisi kabul edilmiyordu.

 

����� 1878 y�l�nda George Darwin ay�n orjin b�l�nme teorisiyle a��klanabilece�ini s�yledi.Bu teori 95 y�l sonra astronotlar�n aya ayak basmalar�na kadar a��klanamad�. Darwin teorisinin en mant�kl� a��klamas� d�nya d�nerken d�nyadan kopan eri�in d�ne d�ne so�udu�unu ve sonunda d�nyan�n y�r�ngesine oturdu�unu s�ylemi�tir. Bu fikir y�llarca tart���ld�ktan sonra kabul g�r�lmedi.

����� 1909 y�l�nda T.J.See hem koagrasyon hemde b�l�nme teorisini inceledi.Bu incelemeler sonunda zaft teorisini ortaya att�.Bu teoride ay g�ne� sisteminin ba�ka bir yerinde olu�tu.D�nyaya yakla��nca onunetkisine girerek orda kald�.Bu teoride yeterli g�r�lmedi ��nk� d�nyan�n ay� tutabilecek kadar yeterli bir �ekim kuvvetinin olmamas�yd�.

���

����� 20 Temmuz 1969�da ABD�li astronotlar ilk kez ay�n y�zeyine ad�m att�.Astronomlar aydan 22 kg ay ta��,toprak ve regolit getirdiler.Toprak ve regolit �rnekleri incelendi�inde d�nya �zerindeki baz� taslarla ayn� olduklar� g�zlenmi�tir.

��

���� 1972 y�l�nda Hartmann ve Davis taraf�ndan bir bilgisayar program� geli�tirildi. Bu program akresyon teorisini a��klamak i�in yaz�lm��t�. Hartmann ve Davis d�nyan�n �evresinde ba�ka gezegenlerin olup olmad���n� ara�t�rmaya ba�lad�lar. Bunun sonucunda Hartmamnn dev �arp��ma teorisini ortaya att�.Bu teoride 4,5 milyar y�l �nce d�nyaya mars b�y�kl���nde bir gezegenle �arp��t� ve d�nya d�nmeye ba�lad�.Kopan par�alardan bir tanesi tekrar d�nyaya �arpt� ve d�nya yuvarlak halini ald�.D�nyaetraf�nda d�nen par�alar daha so�uyarak ay� olu�turdular.Bu teoriye g�re ay d�nyadan kopan par�alardan olu�mu�.

������� 1984�te Hawai�de yap�lan ay konferans�nda dev �arp��ma teorisi kabul edildi ve ay�n bu teoriyle olu�tu�u kabul edilmi�tir.

 

 

 

������ A�A�IDAK� SORULARIN CEVAPLARI F�LM�N AYRINTILARINDA VARDIR.

 

 

1)Eski �a�larda insano�lu aya hangi ismi vermi�tir?

2)Ay�n y�zeyinde ki �s� de�i�imi nas�ld�r?

3)Ayda giyilen uzay giysinin �zellikleri nelerdir?

4)Ayda atmosferinin olmas�n�n sonu�lar� nelerdir?

5)Ay y�zeyine d��en k���k ta�lara ne denir?

6)Ay y�zeyinde devasa kraterlerin olu�ma sebebi nedir?

7)Eski �a�larda insano�lu ay� nas�l kulland�?

8)Bir�ok uygarl���n ay (lunar) takvimini kullanmas�n�n sebebi nedir?

9)D�nya �zerinde okyanuslarda meydana gelen gel-git olaylar�n�n sebebi nedir?

10)Ay�n �ekim kuvvetiyle d�nyada ne gibi de�i�ikler oluyor?

11)Edwar Roshe�nin Koagrasyon teorisi nedir?

12)Thomas J.Seenin Zaft teorisi nedir?

13)�nsano�lu aya ilk defa ne zaman ayak basm��t�r?

14)Ay hakk�nda ilk belgeler ne zaman ve kim taraf�ndan a��klanm��t�r?

15)Hartmann��n dev �arp��ma teorisi nedir?

16)Aya Nasa ��taraf�ndan kal�c� bir �s kurulmas�n�n sebebi nedir?

 

 

 

 

���������������������������� �MER FARUK ��M�EKE��T�MFAK�LTES�, FEN B�LG�S� 4\A�� 09010004010