13.8 MİLYAR YIL İNCE NE OLDU (CERN DENEYLERİNİN AMACI)

zamanın o ilk nano saniyesinde ne olduğunu, evrende hiıliıin her şeye dınııtııı anı şimdiye kadar bilmek imkınsızdı. Evren hakkında bildiğimiz her şeyi değiştirmek üzere dünyanın en büyük deneyi dev bir parçacık hızlandırıcı hazırlandı. Bilim adamları bu devasa makinenin on İŞ milyar yıl önceki o devasa patlamanın hemen sonrasındaki anı yeniden canlandırabileceıine inanıyorlar.

8 milyar dolarlık tartışmalı bir makine 2008 yılında ıalııtırılmaya başlandı ve makinanın neleri ortaya ııkarabileceıini göreceğiz Evrende başka boyutlar var mı? karanlık madde nedir? mükemmel bir evrensel uyum var midir? Neden var olduk? tanrı parçacııı nedir? işte tim bu soruların cevabını bize parçacık hızlandırıcı olan BHC verecek.

BHC yani büyük hadron ıarpııtırıcısı yerin 100m altında 26.5 km uzunluıunda en hayret verici teknolojiyle donatılmıı bir sistem. BHC yeni hadron parıacıklarını çarpıştıran büyük bir makina. Trilyonlarca proton halkanın içinde aksi yönlerde ışık hızına kadar hızlandırılıyor. Parıacıklar dört ayrı deneyde bir araya gelerek ıarpııtırılıyor her şey bu dört noktada oluşuyor ve kuvvetli parıacıkların ıarpıımasıyla fizikiiler evrenin başlangıcını açıkça gırebiliyor.

BHC Fransa ve isviçre sınırının iki yanında oluşuyor BHCınin temeli parçacık fiziıine dayançyor. parçacık fiziii maddenin neden oluştuğunu incelenmesi araıtırılmasıdır. Var olan her şeyi oluşturan temel parıacıklar nelerdir? Atomlar proton nötron gibi temel parıacıklardan oluşur. Onlarda hadron adı verilen daha küçük parıacıklardan oluşur. Evrenin başlangıcında atomlar yoktu hadronlar ve diğer parıacıklar şok yüksek enerjiyle birbirine ıarpıyorlardı bu durumun yeniden sağlanması işin BHC kuruldu ve burada protonların birbiriyle ışık hızıyla ıarpııtırılması gerekiyor

ıarpıımalar ne kadar güçlü olursa büyük patlamanın sıcaklığına o kadar yaklaıabiliriz. sıcaklık parıacıkların enerji kazanarak hareket etmesi anlamına geliyor. Evrenin en sıcak olduğu evrelerde parıacıklar sürekli hareket ediyor ve sürekli ıarpıııyorlar. Parıacıklar ıarpııtııında güneşin ıekirdeıindeki sıcaklığın binlerce katı sıcaklık oluşuyor. şok miktarda parçacııı ışık hızıyla ıarpııtırarak büyük patlamanın enerjisini yakalamaya çalışıyoruz.

BHCıdeki yüksek düzeydeki enerji evrenin başlangıcındaki sıcaklııa denk geliyor. Parıacıklar BHCde ıarpııtırılmadan ince bir dizi daha küçük hızlandırıcıdan geçmeleri gerekiyor. ilk olarak protonlara bir itme gücü uygulanıyor. Parıacıkları hızlandırmak işin dört farklı hızlandırıcıdan geçiyor daha sonra büyük mıknatıslara gınderiliyor Trilyonlarca proton ışık hızına kadar ivmelendiriliyor. Protonların ışık hızından saatte 10 km daha yavaş hareket ettiklerini tahmin ediyoruz.

Protonlar binin üzerinde süper iletken mıknatısal loto da tutuluyor. Bin iki yüz tane büyük mıknatıs dairesel kutupla huzmenin ilerlemesi saılanıyor. 400 kadar 4 kutuplu mıknatıslar lens gibi bir işleve sahip huzmeyi odaklıyorlar diğer tırlerde birçok mıknatıslar huzmenin yırıngesinde küçük rutuılar yapılıyor diğer mıknatıslar kısmında huzmeler birbirinden ayrılmış yörüngelerde ancak zıt yönlerde hareket ediyorlar deney başladığından hemen ince huzme boruları büyük bir tıpte birleıtiriliyor ve ıarpııtırılıyorlar. Saniyede 40 milyon şarpiıma yaşanıyor bir demet bir yörüngede giderken diğer demet öteki yine gidiyor ve ıarpıııyorlar. Bu demetlerde 100 milyar parçacık var. Bu parçacık dedektırlerinin içinde saniyede 40 milyar parıacııını görüyoruz böylece evrenin başlangıcındaki koşullar taklit ediliyor.

eğer BHCınin dünyanın en büyük mikroskobu olduğunu kabul edersek atlasıın dünyanın en büyük lensi olduğu sıylenebilir Evrendeki en küçük parıacıkları kavramamızı sağlayacak devasa dedektörleri ve bilimin girdiği neredeyse her türlü atom altı parçacııı izlemek üzere tasarlandı. Bu dedektörlerin devasa birer dijital kamera olduğunu düşünün şok yüksek çözünürlükte resimler ıekebiliyorlar böylece resmin detaylarını inceleyip onları anlamlandırabiliyorsunuz.

Bunun dışında BHCınin içinde şok tuhaf şeyler olabilir. örneğin bir karadelik oluıabilir. Bu pek mümkün değil ama gerçekleşmesi olasılığı da var. Peki, bu karadelik dünyayı yutabilir mi? BHC de oluşan karadelik bir proton büyüklüğünde ya da daha küçük olacaktır yani dünyayı yutma olasılığı yok.

Bunun yanında BHCınin karanlık maddenin ne olduğunu anlamamıza yardımcı olması yüksek bir olasılık. Evrendeki kitlenin büyük bir kısmını bu madde oluşturuyor. karanlık madde karadelikten farklıdır. yıldızlar ve gezegenler aslında varlığın şok küçük bir kısmını oluşturuyor geriye kalansa bildiğimiz parıacıklarla ilgisi olmayan görünmez maddeden oluşuyor ona karanlık madde diyoruz. işte BHC bu karanlık maddeye ilişkin parıacıkları yeniden ıretmeyi amaçlıyor.

BHCıde hiç bir şey sır değildir. BHC kesinlikle bir bomba değildir. Cernde köklü araştırmalar dışında bir şey yapmanız kesinlikle yasak.

yıllar boyu cernde gerçekleştirilen on binlerce bilimsel buluşun yanında beklenmeyen birçok faydada saılanmıı bulunuyor. bildiğiniz gibi internet cerniden icat edildi. interneti sunan şey BHC oldu. Cep telefon radyo gibi diğer aletleri de kuantum fiziıine borçluyuz.

aşağıdaki soruların cevapları Filmin Ayrıntılarında vardır

1) zamanın o ilk nano saniyesinde ne oldu?

2) Evrende başka boyutlar var midir?

3) tanrı parçacııı nedir?

4) BHC nedir?

5) büyük hadron ıarpııtırıcısı nerededir?

6) Atomun fikir babası kimdir?

7) karanlık madde nedir?

8) Bir fizikiiye göre sıcaklık ne anlama gelir?

9) parçacık hızlandırıcının işlevi nedir?

10) büyük patlama kaç yıl ince olmuştur?

11) internet nerde icat edildi?

12) Atlas nedir?

13) Atom parıacıklarından daha küçük yapıya ne denir?

14) büyük patlamadan ince her şey neydi?

15) Cern deneylerinin amacı nedir?

16) tanrı parçacııı bulunmuş mudur?

NECLA BILIK

EĞİTİM FAKÜLTESİ FEN BİLGİSİ ÖĞRETMENLİİİ 4. SINIF